Đang hiển thị kết quả 1 tới 1 trên 1

Chủ đề: Đề tài nghiên cứu khoa học cấp khoa trường Đại học văn hóa Tp.Hồ Chí Minh

  1. #1
    Ngày tham gia
    Feb 2011
    Bài gửi
    8
    Đă cảm ơn
    0
    Được cảm ơn 2 lần trong 2 bài

    Mặc định Đề tài nghiên cứu khoa học cấp khoa trường Đại học văn hóa Tp.Hồ Chí Minh

    ĐÊ TÀI: TÍN NGƯỠNG PHỒN THỰC TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CỦA NGƯỜI CHĂM Ở NINH THUẬN
    CHỦ NHIỆM ĐỀ TÀI : Dương Ngọc Vũ Triều Lớp Đại học Quản Lư Văn hóa 3B Khoa Quản Lư Văn hóa Nghệ thuật- Đại học Văn hóa Tp.Hồ Chí Minh


    LỜI CẢM ƠN
    Để hoàn thành đề tài này nhóm chúng tôi xin gửi lời cảm ơn đến tất cả cá cơ quan, quí cấp, các tổ chức, các tập thể đă tạo điều kiện thuận lợi và tận t́nh giúp đỡ.
    Về phía các cơ quan, quí cấp, tổ chức, tập thể xin cảm ơn:Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Ninh Thuận, Trung tâm Nghiên cứu Văn hóa Chăm tại Ninh Thuận, Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Ninh Thuận, Bảo tàng Lịch sử Việt Nam tại Tp.Hồ Chí Minh, Thư viện Khoa học xă hội Tp.Hồ Chí Minh, Thư viện Khoa học Tổng hợp Tp.Hồ Chí Minh, Thư viện Trường Đại học Quốc gia Tp.Hồ ChÍ Minh, Thư viện Trường Đại học Văn hóa Tp.Hồ Chí Minh, Thư viện Trường Đại học Văn Hiến, Thư viện Trường Đại học Sài G̣n, Thư viện Trường Cao đẳng Văn hóa nghệ thuật Tp.Hồ Chí Minh, Khoa Quản Lư Văn hóa-Nghệ thuật, Khoa Văn hóa học, Khoa Di sản văn hóa, Khoa Văn hóa dân tộc thiểu số (Đại học Văn hóa Tp.Hồ Chí Minh), Câu lạc bộ Nghiên cứu khoa học, Tập thể lớp Đại học Quản Lư Văn hóa 3B
    Về phía cá nhân xin cảm ơn: Lời đầu tiên xin trân trọng gửi lời cảm ơn chân thành đến thầy Lê Hoàng Quân đă tận t́nh hướng dẫn nhóm chúng tôi làm để tài. Ngoài ra xin cảm ơn các nhà nghiên cứu, các nhà khoa học như GS Phạm Đức Dương, GS Phan Đăng Nhật, TS Phan Quốc Anh, TS Phú Văn Hẳn, TS Thành Phần, Th.Sĩ Trương Văn Món- Sakaya, Nhà thơ Inrasara và các giảng viên như TS Đậu Thị Ánh Tuyết, TS Nguyễn Văn Hiệu, TS Nguyễn Văn Thắng, Th.Sĩ Nguyễn Ngọc Thơ, Th.Sĩ Lưu Hoàng Chương, Th.Sĩ Lâm Nhân, Th.Sĩ Hứa Sa Ni, các sinh viên như Nguyễn Hồ Phong, Đặng Thị Phương Uyên, Nguyễn Thị Trà Giang lớp Đại học Quản Lư Văn hóa 1
    Một lần nữa xin trân trọng cảm ơn.

    M ỤC L ỤC

    Trang
    Lời cảm ơn 1
    Mục lục 2
    Phần mở đầu 4
    1. Tính cấp thiết của đề tài 4
    2. Mục tiêu nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu. 5
    3. Lịch sử vấn đề 5
    4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 10
    5. Ư nghĩa khoa học và thực tiễn 10
    6. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 11
    7. Bố cục đề tài 11
    Chương1.Tổng quan về Ninh Thuận 12
    1.1. Điều kiện tự nhiên 12
    1.2. Điều kiện kinh tế xă hội 12
    1.3. Văn hóa truyền thống của nguoi Chăm ở Ninh Thuận. 15
    1.3.1. Lịch sử h́nh thành người Chăm 15
    1.3.2. Đôi nét về người Chăm ở Ninh Thuận 17
    1.3.3. Văn hóa truyền thống người Chăm tại Ninh Thuận 19
    Chương 2. Những biểu hiện của tín ngưỡng phồn thực trong đời sống văn hóa người Chăm ở Ninh Thuận 25
    2.1. Khái quát chung về tin ngưỡng phồn thực. 26
    2.1.1. Các khái niệm cơ bản 26
    2.1.2. Nguồn gốc h́nh thành tín ngưỡng phồn thực 30
    2.1.3. Những biểu hiện của tín ngưỡng phồn thực trong văn hóa
    Việt Nam 35
    2.2. Tín ngưỡng phồn thực với Bàlamôn giáo. 39
    2.2.1. Sơ lược về Bàlamôn giáo 39
    2.2.2. Tín ngưỡng phồn thực với Bàlamôn giáo 42
    2.3. Những biểu hiện của tín ngưỡng phồn thực trong đời sống văn hóa người Chăm ở Ninh Thuận 45
    2.3.1. Biểu hiện dưới h́nh thức thờ các biểu tượng 45
    2.3.2. Thờ nữ thần phồn thực 47
    2.3.3. Biểu hiện qua lễ hội 51
    2.3.4. Biểu hiện qua kiến trúc, điêu khắc 58
    2.4.5. Biểu hiện qua nghi lễ ṿng đời 61
    Chương 3. Tín ngưỡng phồn thực với sự giao lưu văn hóa 66
    3.1. So sánh với tín ngưỡng phồn thực của các dân tộc khác. 66
    3.2. Tín ngưỡng phồn thực với giao lưu văn hóa. 69
    3.3. Những giải pháp, kiến nghị nhằm bảo tồn, phát huy giá trị văn hoá trong tín ngưỡng phồn thực 70
    Phần kết luận 79
    Tài liệu tham khảo 81
    Ảnh minh họa 89





    PHẦN MỞ ĐẦU

    1. Tính cấp thiết của đề tài
    Người Chăm là một trong 54 dân tộc ở nước ta, thuộc hệ ngôn ngữ Mă lai-Nam Đảo (Austronesien). Từ thế kỷ II, sau khi đánh đổ ách thống trị của phong kiến Trung Hoa, người Chăm đă lập nên vương quốc riêng của ḿnh, trải dài từ đèo Ngang đến Nam Trung Bộ. Trải qua hàng ngàn năm, họ đă sáng tạo được một nền văn hóa rực rỡ, độc đáo, trên cơ sở của nền văn hóa bản địa kết hợp với văn hóa khu vực và chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn hóa Ấn Độ. Đó chinh là văn hóa Chămpa, một trong những nền văn hóa cổ, góp phần tạo nên bản sắc văn hóa Việt Nam. Ngày nay, người Chăm sống chủ yếu tập trung ở hai tỉnh Ninh Thuận, B́nh Thuận và rải rác ở các tỉnh B́nh Định, Phú Yên, Tây Ninh, Trà Vinh, Kiên Giang, An Giang, Tp.Hồ Chí Minh.
    Tín ngưỡng phồn thực một nét văn hoá độc đáo của các dân tộc nông nghiệp. Ở Việt Nam, tín ngưỡng phồn thực gắn liền với nền văn minh nông trồng lúa nước. Người Chăm cũng có tín ngưỡng phồn thực nhưng đặc điểm lịch sử-xă hội của người Chăm có những mối liên hệ mật thiết với văn hóa Ấn Độ. V́ vậy, tín ngưỡng phồn thực Chăm là biểu hiện đặc sắc của quá tŕnh giao lưu, tiếp biến văn hóa giữa văn hóa bản địa Chăm với văn hóa khu vực và văn hóa Ấn Độ.
    Người Chăm ở Ninh Thuận một bộ phận của người Chăm ở vùng Duyên hải miền Trung đặc biệt người Chăm Bàlamôn tín ngưỡng phồn thực khá nổi bật. Trong đời sống văn hóa của người Chăm nơi đây rất ít người nghiên cứu về tín ngưỡng phồn thực của họ nên chúng tôi chọn “Tín ngưỡng phồn thực trong đời sống văn hóa người Chăm ở Ninh Thuận” làm đề tài nghiên cứu.
    Việc nghiên cứu “Tín ngưỡng phồn thực trong đời sống văn hóa người Chăm Ninh Thuận” sẽ giúp ta có cái nh́n rơ ràng hơn, sâu hơn về tín ngưỡng dân gian để từ đó rút ra những giá trị văn hóa tốt đẹp, góp phần làm phong phú nền văn hóa nước nhà.
    2. Mục tiêu nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu
    2.1 Mục tiêu nghiên cứu
    - Bảo tồn, giữ ǵn, phát huy giá trị văn hoá trong tín ngưỡng phồn thực của người Chăm.
    - Góp phần t́m hiểu văn hóa Chăm và văn hóa Việt Nam trong cơ tầng văn hóa Đông Nam Á.
    - Tăng thêm nguồn tài liệu cho các nhà nghiên cứu, các nhà quản lư văn hoá.
    2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
    Đề tài của nhóm chúng tôi tập trung giải quyết những nhiệm vụ cơ bản sau:
    - Đi sâu vào t́m hiểu tín ngưỡng phồn thực trong văn hóa Chăm.
    - Phân tích những yếu tố tích cực và tiêu cực đến tín ngưỡng phồn thực và công việc bảo tồn, giữ ǵn, phát huy loại h́nh tín ngưỡng này.
    - Đi t́m mối liên hệ giữa tín ngưỡng phồn thực của người Chăm với các dân tộc khác.
    3. Lịch sử vấn đề
    Văn hoá Chăm từ lâu đă trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều nhà khoa học như Ngô Văn Doanh, Trần Quốc Vượng, Chu Xuân Diên, Phan An, Phan Xuân Biên, Phan Quốc Anh, Phú Văn Hẳn, Thành Phần, Trương Văn Món-Sakaya,….Và đă có rất nhiều công tŕnh nghiên cứu về lịch sử, văn hoá xă hội Chăm ra đời. Về người Chăm ở Ninh Thuận đặc biệt vấn đề tín ngưỡng, tôn giáo, tín ngưỡng phồn thực Chăm vẫn c̣n mang tính chất khiêm tốn. Chúng tôi xin đưa ra một số công tŕnh, một số bài viết đă đuợc xuất bản và công bố trên các tạp chí.
    Các công tŕnh đă đuợc xuất bản
    GS.VS.TSKH Trần Ngọc Thêm với công tŕnh: “T́m về bản sắc văn hoá Việt Nam”, Nxb Tổng hợp Tp.Hồ Chí Minh (1996/2004) và “Cơ sở văn hoá Việt Nam”, Nxb Giáo dục (1999). Đây là hai công tŕnh chứa đựng đầy tâm huyết của tác giả về văn hoá của Việt Nam trong đó có tín ngưỡng và tín ngưỡng phồn thực ở Việt Nam nói chung.
    GS.TS.Ngô Đức Thịnh với công tŕnh: “Tín ngưỡng, văn hoá tín ngưỡng ở Việt Nam”, Nxb Khoa học xă hội (2001). Đây là công tŕnh nghiên cứu sâu về các h́nh thức tín ngưỡng dân gian trong đó có viết về tín ngưỡng phồn thực.
    PGS.TS.Ngô Văn Doanh với công tŕnh “Văn hoá cổ Chămpa”, Nxb Văn hoá dân tộc (2002); PGS.TS Phan An, Phan Xuân Biên, Phan Văn Dốp với công tŕnh “Văn hoá Chăm”, Nxb Khoa học xă hội (1991) và “Người Chăm ở Thuận Hải”, Sở Văn hoá-Thông tin Thuận Hải (1989); PGS.TS. Lê Ngọc Canh và Th.s Tô Đông Hải “Nghệ thuật biểu diễn truyền thống Chăm” (1995), TS. Phan Lạc Tuyên “Nông nghiệp cổ truyền của đồng bào Chăm Thuận Hải”; NSND Đặng Hùng “Bước đầu t́m hiểu múa cung đ́nh Chăm”, Trung tâm Văn hoá dân tộc Tp.HCM (1998); Nhà nghiên cứu Inrasara với các công tŕnh “Văn học Chăm-Khái luận-Văn tuyển”, Nxb Văn hoá dân tộc (1994), “Các vấn đề văn hoá xă hội Chăm”, Nxb Văn hoá dân tộc (1999); Th.s Trương Văn Món “Lễ hội của người Chăm”. Đó là những công tŕnh nghiên cứu có chiều sâu về văn hoá xă hội, nghệ thuật của người Chăm vùng Ninh Thuận và B́nh Thuận.
    Tác giả Phan Quốc Anh với công tŕnh “ Những nghi lễ ṿng đời của người Chăm Ahêir ở Ninh Thuân” do Nxb Văn hóa dân tộc,(2006). Công tŕnh này chỉ nhắc đến biểu hiện của tín ngưỡng phồn thực trong nghi lễ tang ma, hôn nhân, sinh để chứ không nghiên cứu sâu.
    Tập thể tác giả gồm PGS.TS.Phan An, Phan Xuân Biên, Phan Văn Dốp trong công tŕnh “Người Chăm ở Thuận Hải” và công tŕnh “Văn hóa Chăm” do Nxb Văn hoá dân tộc và Sở Văn hoá-Thông tin Thuận Hải xuất bản cũng có nhắc đến tín nguỡng dân gian của người Chăm trong đó có tín ngưỡng phồn thực nhưng chỉ nêu lên một số biểu hiện mà thôi.
    Tác giả Văn Món-Sakaya trong công tŕnh “Lễ hội của người Chăm” doNxb Văn hoá dân tộclà công tŕnh nghiên rất sâu về các lễ hội của người Chăm ở Ninh Thuận trong đó có lễ hội Rija Nưgar. Trong phần viết về lễ hội này tác giả mô tả biểu hịện của tín ngưỡng phồn thực rất rơ.
    PGS.TS.Ngô Văn Doanh trong công tŕnh “Lễ hội Rija Nưgar của người Chăm” doNxb Văn hoá dân tộc xuất bảncũng có nhắc đến biểu hiện phồn thực trong các điệu múa trong lúc hành lễ.
    Các bài viết trên các tạp chí
    Tác giả Nguyễn Văn Hậu trong bài viết “Biểu hiện của tín ngưỡng phồn thực trong lễ hội nông nghiệp cổ truyền ở Việt Nam và Đông Nam Á” đăng trên Tạp chí Văn hóa nghệ thuật, số 9, 1999 đă nêu lên một số biểu hiện của tín ngưỡng phồn thực nhưng chỉ trong lễ hội và mang tính khái quát ở Việt Nam và Đông Nam Á chứ chưa đi sâu về h́nh thức tín ngưỡng này.
    Bài viết “Tín ngưỡng phồn thực Việt Nam trong ḍng chảy văn hóa Đông Nam Á qua các lễ hội nông nghiệp” của tác giả Vũ Anh Tú đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á số 9 năm 2008. Trong bài viết này tác giả đă cho thấy được nguồn gốc ra đời của tín ngưỡng phồn thực gắn liền với nông nghiệp đồng thời nhấn mạnh vị trí, vai tṛ của h́nh thức tín ngưỡng này trong văn hóa Việt Nam nói riêng và văn hóa Đông Nam Á nói chung.
    Bài viết “Tín ngưỡng phồn thực trong dấu ấn mỹ thuật-dấu ấn một b́nh diện văn hóa Việt Nam” của tác giả Đỗ Lai Thúy là bài viết mô tả các biểu hiện của tín ngưỡng phồn thực trong mỹ thuật cụ thể trong trạnh vẽ và trong các bức tượng. Qua đó tác giả đă phần nào cho thấy được những giá trị văn hóa của nó trong văn hóa Việt Nam và xem nó như một b́nh diện của văn hóa Việt.
    Tạp chí Di sản đăng trên tờ Vietnam Association of Ethnology vào ngày 20 tháng 2 năm 2006 trong bài viết “Ngày tết ở Việt Nam và Đông Nam Á( Số1/14/2006) có nói về tính phồn thực của người Lào, người Thái dùng nước làm biểu tượng cho sự sống và là nguồn lực khơi nguồn cho sự sinh sôi nảy nở. Bài viết đă mô tả rất kĩ những động tác dùng nước để thể hiện ước vọng phồn thực và thể hiện qua các lễ hội, qua tượng thờ Linga và Yoni, qua hành động giao phối của các nghi lễ nông nghiệp,…
    Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật với bài viết “Tín ngưỡng phồn thực qua tṛ diễn hội làng Châu thổ Bắc Bộ” số 12(258)/2005 của tác giả Đỗ Lai Thúy đă nêu lên biểu hiện của tính phồn thực qua tṛ chơi dân gian ở làng Danh Hựu xă Cố Tiết (Tam Nông, Phú Thọ) và người dân Sơn Đồng (Quốc Oai, Hà Tây). Bài viết cho ta thấy được rằng tín ngưỡng phồn thực được thể hiện ở khắp nơi và ăn sâu vào tiềm thức của các cư dân nông nghiệp.
    Tác giả Nguyễn Văn Linh với công tŕnh: “Bảo tồn và phát huy nghệ thuật múa truyền thống Chăm ở Ninh Thuận”, Khóa luận tốt nghiệp Đại học Văn hóa tại chức khóa 6 trường Đại học Văn hóa Hà Nội, tháng 5/2005. Tác giả đă nghiên cứu về quả tŕnh h́nh thành và phát triển của loại h́nh múa Chăm truyền thống qua các lễ hội. Trong lễ hội Rija Nưgar đă đề cập đến điệu múa phồn thực một cách khái quát nhất.
    Bài viết “Tín ngưỡng phồn thực” được trích trong “Tín ngưỡng dân gian trong lễ hội Chăm” của nhà nghiên cứu Văn Món-Sakaya đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo số 5 năm 2007. Trong bài viết này tác giả đă cho thấy những biểu hiện của tín ngưỡng phồn thực Chăm trong các lễ hội truyền thống, trang phục, đền tháp. Mỗi lĩnh vưc có mỗi biểu hiện riêng nhưng tác giả tập trung đi sâu vào lễ hội Rija Nưgar. Qua đó cho thấy được tác giả đă phần nào nhắc đến biểu hiện của tín ngưỡng này trong đời sống vật chất và tinh thần nhưng c̣n hạn chế.
    Tác giả Nguyễn Thị Nhung với bài viết “Tín ngưỡng phồn thực của người Chăm ở Ninh Thuận và B́nh Thuận” đăng trên Diễn đàn văn hoá học vào ngày 31 tháng 3 năm 2008. Tác giả đă lập đề cương sơ bộ nghiên cứu về tín ngưỡng phồn thực của người Chăm dưới góc độ văn hoá học, nghiên cứu những biểu hiện của nó trong đời sống gia đ́nh, nông nghiệp, lễ hội. Đề cương đă phần nào khái quát những biểu hiện chung của h́nh thức tín ngưỡng này trong đời sống của người Chăm
    Trước t́nh h́nh đó việc nghiên cứu tín ngưỡng phồn thực là việc làm cần thiết và đề tài “Tín ngưỡng phồn thực trong đời sống văn hóa người Chăm ở Ninh Thuận” vẫn c̣n điểm trống trong lịch sử nghiên cứu. Nh́n chung th́ các công tŕnh, các bài viết ấy đă phần nào cho thấy được những biểu hiện của tín ngưỡng phồn thực trong đời sống thường ngày của người Chăm nói riêng và người Việt nói chung. Từ công tŕnh, bài viết đó đă tạo cơ sở, nền tảng vững chắc nhất để chúng tôi có cái nh́n khái quát hơn về nó, từ đó bắt tay vào nghiên cứu trong đời sống văn hóa người Chăm một cách tốt hơn.


    4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
    4.1 Đối tượng nghiên cứu:
    Tín ngưỡng phồn thực của người Chăm theo đạo Balamon
    4.2 Phạm vi nghiên cứu
    + Thời gian nghiên Các làng Chăm tại tỉnh Ninh Thuận
    5. Ư nghĩa khoa học và thực tiễn
    Tín ngưỡng dân gian là một bộ phận cấu thành của văn hóa dân gian là nơi bảo lưu rất nhiều giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc như phong tục tập quán, tín ngưỡng, lễ hội…Do đó nghiên cứu “Tín ngưỡng phồn thực trong đời sống văn hóa người Chăm” chính là góp phần vào việc đi sâu, t́m hiểu văn hóa Chăm trong việc nghiên cứu về văn hóa Việt Nam và văn hóa Đông Nam Á.
    Đảng và Nhà Nước ta đă xác định rơ vai tṛ, nhiệm vụ của văn hóa trong t́nh h́nh công nghiệp hóa, hiện đại hóa hiện nay. Điều đó được thể hiện rơ trong Nghị quyết Trung ương Đảng số 05 khóa VIII: Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Trong khi đó: Văn hóa là nền tảng tinh thần xă hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy kinh tế xă hội phát triển. V́ vậy, việc nghiên cứu “Tín ngưỡng phồn thực trong đời sống văn hóa của người Chăm” không chỉ nghiên cứu về văn hóa mà c̣n xem xét, đánh giá nó trong t́nh h́nh phát triển kinh tế, xă hội và sự giao lưu, hội nhập với văn hoá khu vực và quốc tế. Đồng thời, ta có thể hiểu được những giá trị của nó dưới góc độ là di sản văn hóa phi vật thể Chăm.
    6. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
    6.1. Phương pháp luận
    Ở đây chúng tôi chọn phương pháp duy vật biện chứng, duy vật lịch sử làm phương pháp luận cho đề tài. Ngoài ra chúng tôi c̣n nghiên cứu dựa theo quan điểm của Chủ nghĩa Mác-Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh, Đường lối văn hoá văn nghệ của Đảng.
    6.2. Phương pháp nghiên cứu
    Trong đề tài này chúng tôi sử dụng các phương pháp:
    - Phương pháp xă hội học văn hóa: đây là phương pháp thường dùng trong việc nghiên cứu các hiện tượng văn hóa dưới góc độ xă hội học. Nó thường vạch ra vai tṛ và mức độ ảnh hưởng của văn hóa đối với mỗi địa phương mỗi cộng đồng. Ở đây trong phương pháp này chúng tôi sử dụng dưới hai h́nh thức:
    + Về mặt định tính: sử dụng các phương pháp như quan sát, tham dự; phương pháp điền dă, nghiên cứu thực tế; phương pháp phỏng vấn sâu; phương pháp hỏi ư kiến các chuyên gia, các nhà khoa học.
    + Về mặt định lượng: sử dụng phương pháp điều tra xă hội học, lập bảng hỏi, thu thập số liệu trên sách, báo, internet..
    - Phương pháp liên ngành: đây là phương pháp kết hợp nhiều chuyên ngành khác nhau để nghiên cứu như dân tộc học, ngôn ngữ học, khảo cổ học, .. v́ các hiện tượng văn hóa luôn đa dạng , phong phú và bao trùm lên tất cả các mặt của đời sống xă hội.
    7. Bố cục đề tài
    Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, tài liệu tham khảo đề tài có kết cấu 3 chương.
    Chương 1 : Tổng quan về Ninh Thuận.
    Chương 2 : Những biểu hiện của tín ngưỡng phồn thực trong đời sống văn hóa người Chăm ở Ninh Thuận.
    Chuơng 3: Tín ngưỡng phồn thực với sự giao lưu văn hóa.

    CHƯƠNG 1
    TỔNG QUAN VỀ NINH THUẬN

    1.1.Điều kiện tự nhiên
    1.1.1.Vị trí địa lư
    Ninh Thuận là một tỉnh ven biển Nam Trung Bộ có tọa độ địa lư 11018‘14’’ đến 120 09’15’’ vĩ độ Bắc, 1080 09’08’’ đến 1090 14’25’’ kinh độ Đông, cách thủ đô Hà Nội 1385 km. Phía Bắc giáp với Khánh Ḥa, giáp với B́nh Thuận ở phía Nam, Lâm Đồng ở phía Tây, phía Đông giáp với biển Đông. Hiện nay, tỉnh Ninh Thuận gồm có các đơn vị hành chính sau: thành phố Phan Rang- Tháp Chàm và các huyện Ninh Sơn, Ninh Hải, Ninh Phước. Tỉnh có diện tích tự nhiên là 3.360.1 km chiếm 1,045% tổng diện tích của cả nước, có các đường giao thông quan trọng như đường quốc lộ 1A, quốc lộ 27, đường sắt thống nhất Bắc Nam.[1]
    1.1.2.Địa h́nh
    Ninh Thuận có địa h́nh thấp dần từ Tây Bắc xuống Đông Nam, bởi v́ đây chính là vùng đất cuối của dăy Trường Sơn với nhiều dăy núi đâm ra biển. Lănh thổ của tỉnh được bao bọc bởi ba mặt núi. Phía Bắc và phía Nam là hai dăy núi chạy sát ra biển, phía Tây là vùng núi cao giáp với tỉnh Lâm Đồng. Giữa tỉnh và ven biển là vùng đồng bằng khô cằn nên được mệnh danh vùng “Viễn tây” của Việt Nam. Ngoài ra tỉnh c̣n có ba dạng địa h́nh chính đó là: núi, đồi g̣ bán sơn địa và vùng đồng bằng ven biển. Trong đó, vùng núi chiếm 63,2% diện tích toàn tỉnh chủ yếu núi thấp, cao trung b́nh từ 200m đến 1000m so với mặt nước biển. Vùng đồng bằng chiếm 22,4% diện tích tự nhiên toàn tỉnh là địa h́nh bằng phẳng có độ cao dưới 20 m. Hơn nữa, nơi đây c̣n có nhiều sông suối lớn như sông Mê Lam, sông Sắt, sông Ông, sông Lu, sông Quau nhưng sông Cái là lớn nhất, hệ thống sông Cái có chiều dài 246m. Bên cạnh đó c̣n có một số sông khác như sông Trâu, sông Quan Thư, sông Bà Râu với tổng chiều dài 184m. Nhiều nhà địa lư học xem Ninh Thuận như “vùng sa thảo độc nhất vùng Đông Nam Á Châu”.[2] Nhin chung trên đại thể, địa thế tỉnh Ninh Thuận giống như một cái chảo, ba phía bắc, tây, nam và một nửa phía Đông bị núi non bao quanh chỉ c̣n độ một nửa phía đông từ sông Hán đến Ninh Chữ thông ra biển, ở giữa đồng bằng khá rộng. Cao độ giữa đồng bằng và núi bao quanh sai biệt nhau từ 500 m đến 1000 m [60; tr. 62].
    1.1.3.Khí hậu
    Tỉnh Ninh Thuận có khí hậu nhiệt đới gió mùa điển h́nh với đặc trưng khô nóng, gió nhiều bốc hơi mạnh từ 600mm đến 1287mm/năm. Lượng mưa trung b́nh hàng năm khoảng 700-800 mm (Riêng ở Phan Rang luôn tăng dần theo độ cao lên đến 11000m ở vùng núi). Khí hậu chia làm hai mùa rơ rệt: mùa mưa từ tháng 9 đến tháng 11, mùa khô từ tháng 12 đến tháng 8 năm sau với nhiệt độ trung b́nh hàng năm
    270c.






    1.2. Điều kiện kinh tế xă hội
    Về dân số và nguồn lao động: theo điều tra dân số năm 2005 dân số của tỉnh Ninh Thuận là 565.000 người, dự báo đến năm 2010 có khoảng 614.000 người trong đó dân số đô thị chiếm 34,2%. Mật độ dân số trung b́nh 166 người/km2 phân bố không đồng đều tập trung chủ yếu ở đồng bằng ven biển gồm ba tộc người chính: Kinh chiếm 78%, Chăm chiếm 12%, Ragiai chiếm 9% c̣n lại là các tộc người khác. Với số lượng dân số như vậy nên Ninh Thuận có một nguồn lao động dồi dào đảm bảo đáp ứng thị trường lao động trong tỉnh.
    Về giáo dục đào tạo, y tế: ngày nay hệ thống giáo dục phổ thông và nội trú đă h́nh thành ở tất cả các huyện, thị xă. Các trường đào tạo gồm có Trường Cao đẳng Sư phạm, Trường Chính trị, Trung tâm Đại học Thủy Lợi, Trường dạy nghề và các trung tâm kỹ thuật tổng hợp hướng nghiệp ở các huyện. Các trung tâm này có nhiệm vụ nâng cao tŕnh độ chuyên môn và dạy nghề cho người lao động. Y tế đến nay đă có bệnh viện đa khoa 800 giường, bệnh viện khu vực với các trang thiết bị hiện đại. Tất cả các huyện, phường, xă đều có trung tâm y tế. V́ vậy mà đă đáp ứng được nhu cầu khám chữa bệnh cho nhân dân.
    Với lợi thế có bờ biển dài 105 km, có nhiều vùng biển sâu, với nhiều granit ở ngoài biển, tạo nên những vũng vịnh, cồn là điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế thủy sản, công nghiệp muối và làm nơi neo đậu tàu thuyền. Hàng năm đều có rất nhiều dự án lớn đầu tư về cơ sở hạ tầng góp phần vào việc phát triển kinh tế xă hội của tỉnh. Đặc biệt đầu tư phát triển công nghiệp, xây dựng các khu công nghiệp lớn, các cụm công nghiệp. Để thực hiện các dự án trên chính quyền tỉnh Ninh Thuận đă cấp giấy chứng nhận đầu tư cho hai dự án Du Long và Phước Nam, dự án đầu tư khu liên hợp thép Cà Ná. Hơn nữa, chính quyền tỉnh thực hiện mở rộng qui mô đô thị như thành phố Phan Rang-Tháp Chàm với hướng mở rộng không gian đô thị thành phố về phía Tây Bắc và Đông Bắc với qui mô dân số khoảng 200.000 người. Tỉnh c̣n chú trọng đầu tư xây dựng hệ thống đường giao thông nhất là giao thông ven biển. Nh́n chung đây là dự án trọng điểm được lănh đạo tỉnh Ninh Thuận quan tâm để khai thác các tiểm năng và lợi thế để phát triển kinh tế-xă hội của tỉnh.
    Ngoài ra Ninh Thuận c̣n có tiềm năng du lịch rất lớn góp phần vào việc phát triển kinh tế. V́ có nhiều tài nguyên du lịch tự nhiên và tài nguyên du lịch nhân văn nên thu hút rất nhiều khách du lịch trong và nước. Bờ biển Ninh Thuận có nhiều băi tắm đẹp nổi tiếng, tắm được quanh năm như B́nh Tiên, Ninh Chữ, Cà Ná và nhiều sông suối phục vụ du lịch như Suối Vàng, thác Tiên, nhiều tháp Chàm như Pô Kluang Giarai, tháp Pô Rame (Ninh Phước) cho phép xây dựng du lịch thành một ngành kinh tế quan trọng. Trong đó băi biển B́nh Tiên được đánh giá một trong băi biển đẹp nhất nước với cảnh thiên nhiên hùng vĩ gắn với vườn quốc gia Núi Chúa đang được đầu tư xây dựng thành khu du lịch tầm cỡ của cả nước và Đông Nam Á. Nơi đây c̣n lưu giữ, bảo tồn nhiều công tŕnh văn hóa kiến trúc cổ Chămpa gắn liền với các lễ hội văn hóa tộc người Chăm. Chính sự đa dạng về địa h́nh đă tạo ra nhiều vùng sinh thái có những thắng cảnh độc đáo như đèo Ngoạn Mục, vịnh Vĩnh Hy, suối nước nóng ,...thuận lợi cho việc phát triển các loại h́nh du lịch biển, du lịch văn hóa kết hợp với sinh thái nghỉ dưỡng.
    1.3. Văn hóa truyền thống của người Chăm ở Ninh Thuận
    1.3.1. Lịch sử h́nh thành của người Chăm
    Theo các công tŕnh nghiên cứu về dân tộc học và khảo cổ học người Chăm là tộc người thuộc ngữ hệ Mă lai-Nam Đảo (Maylayo-Polinesien) sinh sống ở Duyên hải miền Trung, Tây Nguyên (Chăm, Raglai, Churu, GiaRai, Êđê). [3;tr.58]. Họ c̣n có các tên gọi khác như Chàm, Chiêm Thành, Hroi, Hồi. Nhưng cũng có ư kiến khác cho rằng họ là những người di trú từ các hải đảo Đông Nam Á đến, hoặc người di cư từ các quần đảo Nam Trung Quốc xuống vùng đất liền Đông Dương rồi từ đó di cư ra hải đảo Đông Nam Á [6; tr.9]. Sau khi các nhà khảo cổ học t́m thấy các di chỉ của văn hóa Sa Huỳnh đầu thế kỷ 20 cho rằng : quồc gia của người Chăm vào thế kỷ thứ II sau công nguyên là sự tiếp nối của nhà nước Sa Huỳnh ra đời vào cuối giai đoạn Sa Huỳnh hậu kỳ. Từ đó có thể suy ra rằng văn hóa Chămpa là sự tiếp nối văn hóa Sa Huỳnh [44; tr.184]. Khi nghiên cứu về nguồn gốc của cư dân Nam Đảo tác giả Ngô Đức Thịnh cho rằng: chủ nhân văn hóa Sa Huỳnh là những người Chăm cổ. Chính những người ở các thế kỷ trước công nguyên tiếp thu văn hóa Ấn Độ hay nói chính xác hơn là bản địa văn hóa Ấn Độ để trở thành người Chăm hiện đại [66; tr.74]. Trong “Văn hóa cổ Chămpa”, Ngô Văn Doanh nói rơ hơn : vào cuối thế kỷ II, tại vùng trung tâm của nền văn hóa kim khí Sa Huỳnh đă ra đời một nhà nước-nhà nước Lâm Ấp hay nhà nước của Khu Liên và khẳng định người Lâm Ấp chính là người Sa Huỳnh [24; tr.51-52]. Tuy nhiên, nhận xét trên chỉ mang tính tương đối chứ chưa thật sự tuyệt đối. Hiện nay các nhà khoa học vẫn chưa thống nhất việc nguồn gốc của tộc người Chăm là từ đâu. Đọc lại lịch sử chúng tôi thấy người Chăm đă có một vương quốc từ rất sớm và phát triển mạnh, trải dài từ Quảng B́nh đến B́nh Thuận với nhiều tên gọi như Lâm Ấp, Hoàn Vương, Chămpa, Chiêm Thành. Họ sống bằng nông nghiệp là chính, kỹ thuật thâm canh lúa nước bằng các biện pháp giống, phân bón, thủy lợi một cách khá thành thạo. Mô tả về người Chăm, thư tịch cổ Trung Hoa vào thế kỷ VI có viết “mắt sâu, mũi cao, da đen, tóc đen biết làm ruộng hai mùa lúa, trồng dâu nuôi tằm, trồng bông dệt vải, nhuộm màu đến nay đă 600 năm” [7; tr. 23]. Trải qua nhiều thế kỷ với bao thăng trầm của lịch sử, ngày nay người Chăm cư trú rải rác ở nhiều nơi như An Giang, Tây Ninh, Đồng Nai, Tp.Hồ Chí Minh, Phú Yên, B́nh Định nhưng tập trung nhiều nhất vẫn ở hai tỉnh Ninh Thuận, B́nh Thuận. Họ vẫn c̣n giữ chế độ mẫu hệ. Trong gia đ́nh chủ nhà bao giờ cũng là người đàn bà cao tuổi, phong tục người Chăm qui định con gái phải theo họ mẹ. Nhà gái sẽ đi cưới chồng cho con, con trai phải ở rể nhà vợ. Thừa kế tài sản chỉ có người con gái út v́ phải có trách nhiệm nuôi dưỡng mẹ già. Về tôn giáo, người Chăm theo Ấn Độ giáo (Bàlamôn), Bàni, Islam. Trong đó Bàlamôn được nhà nước Chămpa chọm làm quốc giáo.
    Về sinh hoạt cộng đồng người Chăm bố trí cư dân theo cấu trúc bàn cờ. Trong đó, mỗi ḍng họ, mỗi gia đ́nh thân thuộc hoặc đại gia đ́nh thường ở quây quần bên nhau thành một khoảnh h́nh vuông hay h́nh chữ nhật. Trong mỗi làng như vậy các khoảnh đất được ngăn cách với nhau bởi những con đường nhỏ. Do đó tính cộng đồng rất cao.
    1.3.2. Đôi nét về người Chăm ở Ninh Thuận
    Tỉnh Ninh Thuận được xem là xứ nóng nhất của vùng Duyên hải Nam Trung Bộ nói riêng và cả nước nói chung. Câu nói truyền miệng của người dân
    “Nắng như Rang, gió như Phan, hai tiếng Phan Rang nghe chói chang” ư muốn nói đến vùng đất này. Trong vương quốc Chămpa xưa, Ninh Thuận và B́nh Thuận (gọi chung là Thuận Hải) thuộc về châu Panduranga, một trong bốn châu của Chămpa bao gồm Amaravadi ở phía Bắc từ B́nh Trị Thiên đến Quảng Nam, Vijaya từ Quảng Ngăi đến B́nh Định, Kauthara từ Phú Yên đến Khánh Hoà và Panduranga từ Ninh Thuận đến bắc B́nh Thuận. Trong đó, hai châu Amaravadi và Vijaya là vùng đất trù phú đồng thời cũng là kinh đô của Chămpa. Các vương triều Chămpa xưa đều đóng đô tại đây, c̣n Panduranga chỉ vùng đất dùng để phong vương cho các thái tử và giáp với vương quốc Phù Nam xưa. Sau những cuộc chiến tranh với Đại Việt, người Chăm đă từng bước tiến về phía Nam và dừng lại tại Ninh Thuận và từ đó suy yếu dần. Đã có một thời gian rất dài khoảng 6 thế kỷ đă tồn tại đến năm đời vua tại vùng này. V́ vậy nó đă chiếm một vị trí đặc biệt trong vương quốc Chiêm Thành.
    Theo cuộc điều tra dân số năm 1969 người Chăm ở Ninh Thuận và B́nh Thuận là 33.600 người, trước năm 1975 là 40.000 người [3;tr.45]. Vào năm 2002 người Chăm ở vùng này có khoảng trên 61.000 người sống tập trung ở 22 làng thuộc 12 xă ở 4 huyện, thị xă, đông nhất vẫn là huyện Ninh Phước trên 48.000 người, huyện Ninh Hải trên 10.000 người, huyện Ninh Sơn khoảng 15.000 người, ở thị xă Phan Rang- Tháp Chàm có 13.000 người [3; tr.46].
    Theo tác giả Phan Xuân Biên cho biết tại Ninh Thuận có hơn 50.000 người Chăm phân bố hầu khắp các huyện trong tỉnh. Nhưng tập trung nhiều nhất vẫn ở Phan Rang và Phan Rí (thuộc huyện Ninh Phước). Họ là những cư dân đă định cư lâu đời tại đây sống bằng nghề làm ruộng lúa nước [7;tr.23]. Ở vùng này, người Chăm theo hai tôn giáo chính Bàlamôn và Bàni (Hồi giáo mang tính bản địa). Ngoài ra, c̣n có một bộ phận theo đạo Islam nhưng không nhiều (chỉ chiếm khoảng 2000 tín đồ) [6; tr.43]. Người Chăm theo đạo Bàlamôn, họ sống xung quanh các đền tháp . Hiện nay ở Ninh Thuận có ba khu đền tháp chính:
    + Khu vực tháp Pô Kluang Giarai (Phan Rang) gồm có 7 làng Hiếu Lễ, Chắt Thường, Phú Nhuận, Hoài Trung, Phước Đồng và Thành Ư do cả sư Trường Vân phụ trách.
    + Khu vực tháp Pô Inư Nưgar (Hữu Đức) gồm có 3 làng Hữu Đức, Như B́nh, Bầu Trúc do cả sư Hải Quư phụ trách.
    + Khu vực tháp Pô Rame (Hậu Sanh) có 6 làng thuộc huyện Ninh Phước gồm Hậu Sanh, Hiếu Thiện, Vụ Bổn, Mỹ Nghiệp, Chung Mỹ, Phước Lập do cả sư Hán Bằng phụ trách.
    Trong các làng trên có hai làng dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp và làng gốm Bầu Trúc được xem như hai làng nghề truyền thống cổ nhất Đông Nam Á. Đây là hai nghề chính đă đem lại thu nhập cho người Chăm ở đây. Được sự quan tâm, chỉ đạo và giúp đỡ của Đảng và Nhà nước nên các mặt hàng thủ công thổ cẩm và gốm của họ được sản xuất khá rộng răi và có mặt trên khắp thị trường tạo điều kiện cho lao động của đồng bào Chăm.
    Nh́n chung người Chăm tại Ninh Thuận một cộng đồng dân cư đă định cư lâu dài từ xưa đến nay. Hơn nữa, họ là những người c̣n lại giữ ǵn bản sắc văn hoá dân tộc ḿnh tại mảnh đất Nam Trung Bộ.
    1.3.3. Văn hoá truyền thống của người Chăm tại Ninh Thuận
    Văn hoá truyền thống của người Chăm ở Ninh Thuận đặc biệt người Chăm Bàlamôn vừa mang yếu tố bản địa nông nghiệp lúa nước vừa tiếp thu văn hoá ngoại lai. Đó là hệ thống kho tàng văn hóa dân gian phong phú, đa dạng và đặc sắc. Tính bản địa ở đây là chế độ mẫu hệ đă xuyên suốt trong tín ngưỡng dân gian Chăm. Có thể xem đó như một phần của văn hoá Việt Nam trong cơ tầng văn hoá Đông Nam Á. Tín ngưỡng dân gian Chăm vẫn c̣n giữ được những nét nguyên sơ và có những đặc điểm tương đồng với các dân tộc ở Đông Nam Á. Và các h́nh thức tín ngưỡng dân gian ấy vừa có yếu tố văn hóa biển, vừa có yếu tố văn hóa nông nghiệp và yếu tố văn hoá núi mang nặng dấu ấn của tín ngưỡng bản địa, có chứa đựng đầy đủ các h́nh thức tín ngưỡng sơ khai như ma thuật, bùa chú, tô tem giáo, sa man giáo. GS Chu Xuân Diên nhận xét: Các yếu tố núi, đồng bằng, biển đều có mặt trong văn hóa Chăm. Yếu tố đồng bằng thể hiện khá rơ trong các nghi lễ nông nghiệp như các nghi lễ gắn với chu kỳ sinh trưởng của cây lúa, các nghi lễ có liên quan đến hoạt động thủy lợi như lễ khai mương đắp đập, lễ chặn đầu nguồn nước. Yếu tố núi c̣n đuợc thể hiện trong các tục thờ cúng tổ tiên ḍng Núi là ḍng cổ xưa nhất của người Chăm. Yếu tố biển c̣n được thể hiện trong truyền thống đánh bắt hải sản, trong tục thờ cúng tổ tiên theo ḍng biển trong tín ngưỡng thờ cá voi, thờ thần biển trong một số kiến trúc có môtíp h́nh thuyền [12; tr.305-306]. C̣n yếu tố ngoại lai tiếp thu văn hoá Ấn Độ thông qua Bàlamôn. Chính tôn giáo này khi du nhập vào văn hoá Chăm kết hợp với văn hoá bản địa tạo ra một nền văn hoá riêng, độc đáo với những nét đặc sắc và được xem như “phi Hoa phi Ấn”. Các qui định của giáo lư Bàlamôn hầu như đă chi phối toàn bộ đời sống văn hoá của người Chăm ở Ninh Thụân. Từ các lễ hội dân gian cho đến nghi lễ ṿng đời đều thế hiện nghi lễ của tôn giáo. V́ vậy hệ thống thần linh trong văn hoá Chăm rất nhiều được chia thành thần tự nhiên và nhân thần như sau:
    Về thần tự nhiên: thần trời, thần cha Yang Po, Yang Amư đây là hai vị thần tối cao trong luật tục của người Chăm. Ngoài ra trong tín ngưỡng Chăm gồm thần mặt trời: Po Aditiak, thần lửa: Po Yang patah apu, thần tứ phương : Po Yang Akye, thần bấu trời: Po Ligik, thần biển Po Yang Atow Tathik [3; tr 54]. Kho tàng văn hóa của người Chăm theo Bàlamôn ở Ninh Thuận rất lớn gồm có đền tháp, phong tục tập quán, tín ngưỡng tôn giáo, văn học nghệ thuật, điêu khắc, văn tự, luật pháp, luật tục. Tất cả những cái đó đă làm cho văn hóa Chăm có những độc đáo riêng mà không có tộc người nào có được. Ngoài ra người Chăm c̣n tiếp thu ảnh hưởng của văn hóa Đại Việt, văn hóa Phù Nam và văn hóa của một số tộc người khác. Từ đó cho thấy, văn hóa truyền thống của họ cốt lơi vẫn là nền văn hóa bản địa trên cơ sở tiếp thu văn hóa Ấn và biến đổi nó cho phù hợp.
    Về kiến trúc biểu tượng chính là đền tháp. Kể từ ngày thành lập vương quốc cho đến nay, người Chăm đă xây dựng rất nhiều đền tháp lớn nhỏ khác nhau và kết thành một quần thể trải dài khắp các tỉnh Duyên hải miền Trung. Tháp Chăm thường được xây dựng theo cụm và được đánh giá đẹp hơn so với tháp của người Khơme. Người Chăm thường gọi tháp của ḿnh là Khalăn.[3] Đặc biệt ở Ninh Thuận và B́nh Thuận, những cụm tháp đền thờ thần được kết hợp với lăng mộ thờ nhân thần mà các đền tháp phía bắc không có: tháp Pô Tầm (Po Dam) ở Phan Rí (B́nh thuận) thờ Pô Tầm, tháp Pô Rame (Hậu Sanh) thờ vua Pô Rômê và hoàng hậu và tháp Pô Kluang Giarai thờ vua Pô Kluang Giarai [3;tr.36]. Các đền tháp của người Chăm không chỉ thờ thần mà c̣n phát triển rộng ra thành thờ cúng tổ tiên. Phía bên trong các cặp linga yoni, bên ngoài tượng thờ vũ nữ (Aprasa) và ḅ thần Nadin. Nh́n chung đền tháp Chăm đă tiếp thu văn hóa Ân độ nhưng đă có những biến đổi tạo ra những nét riêng.
    Về âm nhạc và múa Chăm rất phong phú, đa dạng. Tộc người Chăm có rất nhiều điệu múa khác nhau mang yếu tố tŕnh diễn trong các lễ hội. Nhiều nghệ nhân Chăm đă sáng tác ra nhiều điệu múa đặc sắc và gửi niềm tin tín ngưỡng trong đó, đồng thời phản ánh quá tŕnh lao động, sinh hoạt của cộng đồng. Do đó đối với người Chăm múa bao giờ cũng là bộ phận quan trọng trong đời sống tinh thần của họ. Và nó gắn liền với mỗi làng hoặc ở trên tháp. Họ sáng tạo ra những điệu múa ấy với mục đích tưởng nhớ những người có công xây dựng đất nước, vị vua đă được thần thánh hóa. Và múa Chăm được chia thành múa dân gian và múa cung đ́nh. Múa dân gian là những điệu múa được nhân dân Chăm sáng tạo như múa quạt (tamia tadik); múa đội lu (tamia ddewwa buk); múa khăn (tamia tanhiak); múa dao, múa roi và múa đạp lửa (tamia jwak apwei); múa chèo thuyền (theo điệu trống Wah gaiy); múa âm dương (c̣n gọi múa phồn thực). C̣n múa cung đ́nh là những điệu múa được lấy cảm hứng của bức tượng điêu khắc Chămpa xưa đặc biệt múa vũ nữ Aprasa do NSND Đặng Hùng đặt tên. Các điệu múa trên do phụ nữ múa v́ các cô gái Chăm từ khi sinh ra đến lúc lớn lên đă được mẹ dạy múa nên trong nghệ thuật múa Chăm người phụ nữ bao giờ cũng múa rất đẹp và luôn đóng vai múa chính. Trong đó, múa quạt được xem như điệu múa truyền thống của người Chăm. Điệu múa này thường được thể hiện trong lễ hội gắn liền với tôn giáo. Một loại h́nh nghệ thuật không kém phần độc đáo là các nhạc cụ trong lễ hội. Nhạc cụ truyền thống Chăm gồm có đàn Kanhi, Rabap, trống Ghi năng, Basanưng, kèn Sarakan, Hayar, chiêng, Asăng, Tawngrruk[4]. Ngoài ra c̣n có Mă la do người Raglai biểu diễn. Nhạc cụ biểu diễn không chỉ đơn thuần những nhạc cụ dùng để biểu diễn mà c̣n biểu tượng mang ư nghĩa tâm linh.
    Về lễ hội, người Chăm có rất nhiều lễ hội lớn nhỏ khác nhau mỗi lễ hội mang mỗi sắc thái riêng và gắn với tín ngưỡng tôn giáo. Trong các lễ hội th́ lễ hội Katê được xem như lễ hội lớn nhất. Nó chứa đựng rất nhiều giá trị văn hóa truyền thống của người Chăm. Katê c̣n là nơi thu hút rất nhiều du khách, nhiều nhà khoa học về đây tím hiểu và nghiên cứu. Nó phản ánh mối quan hệ và ước vọng của con người với thiên nhiên, về thần thánh về một cuộc sống tươi đẹp hơn cho dân làng. Các lễ hội khác như Chabul, Rawaưn, Rija Nưgar cũng chứa đựng nhiều yếu tố tŕnh diễn và nhiều đặc điểm riêng biệt, độc đáo. Ngày nay, với chính sách bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc của Nhà nước các lễ hội của người Chăm được tổ chức một cách tốt hơn, qui mô hơn, đặc sắc hơn. Đồng thời với những hoa văn sắc xảo cùng với bàn tay điêu luyện của người nghệ nhân đă tạo cho gốm Chăm mang bản sắc riêng so với gốm của các dân tộc khác. Làng gốm lớn nhất của người Chăm ở Ninh Thuận là làng gốm Bầu Trúc, đây là làng Chăm duy nhất có nghề làm gốm và sản xuất nhiều sản phẩm có giá trị. Gốm Chăm cũng là lĩnh vực thể hiện rất nhiều nét đặc sắc của văn hóa Chăm.
    Tóm lại, văn hóa Chăm phong phú và đa dạng được thể hiện trong nhiều lĩnh vực. Tất cả những nét độc đáo của những giá trị văn hóa đă góp phần tô điểm thêm cho nền văn hóa Chăm trong quá tŕnh giao lưu, tiếp biến văn hóa giữa cái ngoại sinh với các yếu tố nội sinh, là cơ sở, là bước đi ban đầu h́nh thành nên sắc thái văn hóa người Chăm ở Ninh Thuận hôm nay. Và đó chính là những nét đặc trưng nhất của văn hóa tộc người trong việc tiếp thu và biến đổi các giá trị văn hóa. Những di sản văn hóa Chăm góp phần tạo nên sự phong phú, đa dạng của văn hóa Việt.


    Tiểu kết

    Ninh Thuận với địa h́nh, địa thế đặc thù của một vùng cực nam của Duyên hải Nam Trung bộ đă trở thành một trong những điểm thu hút con người đến với mảnh đất này. Hơn nữa, tiềm năng kinh tế xă hội vốn có cùng với tiềm năng du lịch tự nhiên và nhân văn nơi đây trong tương lai sẽ là một trong những điểm đến của du khách phương xa. Một vùng đất đầy nắng gió, cằn cỗi nhưng Ninh Thuận lại sỡ hữu một kho tàng di sản văn hóa đồ sộ, đó là văn hóa Chăm với hệ thống ca múa nhạc, thơ ca, đền tháp, điêu khắc, phong tục, lễ hội. Do đó văn hóa Chăm đă trở thành điểm đến của những nhà nghiên cứu, nhà khoa học qui tụ về nghiên cứu, bảo tồn, phát huy văn hóa Chăm trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Đồng thời nó cũng góp phần làm phong phú văn hóa dân tộc với những nét đặc sắc, nét độc đáo riêng. Và bây giờ, nó đă trở thành di sản văn hóa cần được giữ ǵn và phát triển làm giàu bản sắc văn hóa tộc người và văn hóa Việt Nam. Người Chăm tại vùng đất này nói riêng và người Chăm ở khu vực miền Trung nói chung là tộc người có tŕnh độ văn minh cao. Ngay từ buổi sơ khai, họ đă sang tạo nên cho ḿnh một nền văn hóa riêng, mang bản sắc riêng trong cơ tầng văn hóa Việt Nam với việc giao lưu, tiếp biến văn hóa ngoại lai. Và họ đă để lại cho các thế hệ sau kho tàng văn hóa dân gian rất lớn với nhiều thể loại khác nhau. Đó là kết quả của việc lao động, sáng tạo, kế thừa, tiếp thu trong các giai đọan lịch sử khác nhau của người Chăm. Và những di sản ấy được xem là di sản văn hóa dân tộc không chỉ của riêng người Chăm mà của Việt Nam nói chung.


    CHƯƠNG 2
    NHỮNG BIỂU HIỆN CỦA TÍN NGƯỠNG
    PHỒN THỰC TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA NGƯỜI CHĂM Ở NINH THUẬN


    Trước khi đi sâu vào t́m hiểu về những biểu hiện của tín ngưỡng phồn thực chúng tôi xin lướt qua vài nét về đời sống văn hóa nói chung và đời sống văn hóa của người Chăm nói riêng. Bởi v́ khi làm rơ vấn đề đời sống văn hóa sẽ dễ dàng nghiên cứu các biểu hiện của tín ngưỡng phồn thực để từ đó nhận ra những mặt tích cực và tiêu cực mà đưa những giải pháp, kiến nghị cho phù hợp.
    Đời sống văn hóa là một thuật ngữ được hiểu dưới nhiều góc độ, khía cạnh khác nhau. Đời sống văn hóa chính là sự hiện diện, tồn tại và phát triển của đời sống tinh thần trong toàn bộ xă hội. Và đời sống văn hóa thường gắn với mọi sản phẩm vật chất và tinh thần, với mọi hoạt động của con người thuộc mọi lĩnh vực của xă hội. Bên cạnh đó đời sống văn hóa c̣n gồm một tổng thể những hoạt động của xă hội, những tác động qua lại trong đời sống cá nhân với cộng đồng nhằm đáp ứng nhu cầu của con người và thúc đẩy sự phát triển của đời sống xă hội.
    Đời sống văn hóa của người Chăm tại Ninh Thuận chính là hoạt động của họ trong cuộc sống được thể hiện rơ trên hai mặt vật chất và tinh thần. Chính các hoạt động ấy góp phần làm cho đời sống xă hội của họ ngày càng tốt hơn có được điều kiện thuận lợi hơn để tham gia sáng tạo và hưởng thụ các giá trị văn hóa. Trong đề tài, nhóm sinh viên t́m những biểu hiện của tín ngưỡng phồn thực trong đời sống văn hóa của người Chăm ở Ninh Thuận trong những biểu hiện tiêu biểu như biểu hiên dưới h́nh thức thờ các biểu tượng, thờ các nữ thần phồn thực, lễ hội, kiến trúc, điêu khắc, nghi lễ ṿng đời.
    2.1.Khái niệm cơ bản
    2.1.1. Khái niệm tín ngưỡng, tôn giáo, tín ngưỡng phồn thực
    Từ thời xa xưa con người luôn sợ hăi trước những sức mạnh của tự nhiên và tín ngưỡng, tôn giáo bắt đầu xuất hiện. Có nhiều h́nh thức tín ngưỡng như tín ngưỡng phồn thực, tín ngưỡng sùng bái tự nhiên, tín ngưỡng thờ Mẫu…Ở đây chúng tôi chỉ đề cập đến tín ngưỡng phồn thực, một h́nh thức tín ngưỡng có mặt ở Việt Nam và Đông Nam Á nói chung. Trước khi t́m hiểu về tín ngưỡng phồn thực ta nên biết về tín ngưỡng. Sau đó mới đi t́m mối quan hệ và đưa ra khái niệm cụ thể về tín ngưỡng phồn thực. Ngày nay, khi nói về tín ngưỡng có rất nhiều khái niệm, định nghĩa khác nhau.
    Tín ngưỡng là một thuật ngữ có rất nhiều ư nghĩa khác nhau, tùy theo cách tiếp cận của mỗi người mà họ đưa ra những khái niệm khác nhau. Tín ngưỡng và tôn giáo là lĩnh vực thường đi đôi với nhau đôi khi tín ngưỡng được đồng nhất với tôn giáo. Nó được hiểu như niềm tin tôn giáo là một dạng nhận thức đặc biệt dựa trên trực giác, tạo cho con người một niềm tin có tính thiêng liêng, giúp người ta có thể nhận thức được những sự vật mà người thường không thấy được, cho ta một sức mạnh đặc biệt mang tính “thăng hoa” để tác động đến cuộc sống trần tục. Và niềm tin tôn giáo là một niềm tin có thật và chắc chắn, là niềm tin mang tính chủ quan, không cần lư giải một cách khoa học. Trong tín ngưỡng có yếu tố liên quan đến thế giới vô h́nh, những siêu linh mà do chính con người tưởng tượng và sáng tạo ra rồi chính chúng lại có thể chi phối tác động ngược trở lại cuộc sống con người. Đó là niềm tin vào một quyền lực siêu linh được san sẻ không đều cho những cộng đồng tôn giáo, khẳng định sự ưu ái của quyền lực đó đối với một số người và từ đó an ủi đối với thân phận của một số người khác.
    Khi nghiên cứu về lĩnh vực tín ngưỡng, tôn giáo các nhà khoa học, các nhà nghiên cứu đă đưa ra một số khái niệm về thuật ngữ tín ngưỡng, chúng tôi xin kể một số khái niệm, định nghĩa của một số nhà nghiên cứu tiêu biểu:
    Trong “Định nghĩa tiếng Việt” do tác giả Nguyễn Như Ư chủ biên đă đưa ra định nghĩa “ḷng tin và sự tôn thờ trong một tôn giáo”. C̣n theo giải thích của cụ Đào Duy Anh, “tín ngưỡng là ḷng ngưỡng mộ, mê tín đối với một tôn giáo hoặc một chủ nghĩa” .GS.TS. Ngô Đức Thịnh đưa ra quan điểm rơ ràng hơn về tín ngưỡng Tín ngưỡng được hiểu là niềm tin của con người vào cái ǵ đó thiêng liêng, cao cả, siêu nhiên, hay nói gọn lại là niềm tin, ngưỡng vọng vào “cái thiêng”, đối lập với cái “trần tục”, hiện hữu mà ta có thể sờ mó, quan sát được. Có nhiều loại niềm tin, nhưng ở đây là niềm tin của tín ngưỡng là niềm tin vào “cái thiêng”. Do vậy, niềm tin vào cái thiêng thuộc về bản chất của con người, nó là nhân tố cơ bản tạo nên đời sống tâm linh của con người, cũng như giống đời sống vật chất, đời sống xă hội tinh thần, tư tưởng, đời sống t́nh cảm...”. GS.VS.TSKH.Trần Ngọc Thêm cho rằng, tín ngưỡng được đặt trong văn hóa tổ chức đời sống cá nhân: “Tổ chức đời sống cá nhân là bộ phận thứ hai trong văn hóa tổ chức cộng đồng. Đời sống mỗi cá nhân trong cộng đồng được tổ chức theo những tập tục được lan truyền từ đời này sang đời khác (phong tục). Khi đời sống và tŕnh độ hiểu biết c̣n thấp, họ tin tưởng và ngưỡng mộ vào những thần thánh do họ tưởng tượng ra (tín ngưỡng). Tín ngưỡng cũng là một h́nh thức tổ chức đời sống cá nhân rất quan trọng. Từ tự phát lên tự giác theo con đường quy phạm hóa thành giáo lư, có giáo chủ, thánh đường… tín ngưỡng trở thành tôn giáo. Ở xă hội Việt Nam cổ truyền, các tín ngưỡng dân gian chưa chuyển được thành tôn giáo theo đúng nghĩa của nó - mới có những mầm mống của những tôn giáo như thế - đó là Ông Bà, đạo Mẫu. Phải đợi khi các tôn giáo thế giới như Phật, Đạo, Kitô giáo… đă được du nhập và đến thời điểm giao lưu với phương Tây, các tôn giáo dân tộc như: Cao Đài, Ḥa Hảo mới xuất hiện”
    Ở Việt Nam có rất nhiều h́nh thức tín ngưỡng khác nhau như tín ngưỡng sùng bái tự nhiên, tín ngưỡng thờ mẫu, tín ngưỡng phồn thực,…Các h́nh thức tín ngưỡng ấy có cùng đặc điểm chung đều mang đặc trưng của văn hóa nông nghiệp với những ư nghĩa: tôn trọng và gắn bó mật thiết với thiên nhiên (thể hiện trong tín ngưỡng sùng bái tự nhiên), hài ḥa âm dương (thể hiện ở các đối tượng thờ cúng: Trời-Đất, Tiên-Rồng,...), đề cao phụ nữthể hiện ở rất nhiều nữ thần như các Mẫu Tam phủ (Bà Trời-Đất-Nước), Mẫu Tứ phủ (Bà Mây-Mưa-Sấm-Chớp),...; Tính tổng hợp và linh hoạt và hệ quả là tôn giáo đa thần chứ không phải độc thần như trong nhiều tôn giáo khác. Trong các tín ngưỡng trên, chúng tôi chọn tín ngưỡng phồn thực làm đối tượng nghiên cứu, một h́nh thức tín ngưỡng độc đáo. Khi nghiên cứu về tín ngưỡng này cũng có rất nhiều người đưa ra các khái niệm, định nghĩa về nó. Chúng tôi xin được đưa ra một số khái niệm sau:
    Theo “Hán Việt từ điển” của Đào Duy Anh: “Phồn: cỏ tốt, nhiều - Thực: đầy đủ - phồn thực : nẩy nở ra nhiều “, “Sinh thực khí: Sinh: đẻ ra - Sinh thực khí : cơ quan của động, thực vật dùng để sinh thực”. Tác giả Hồ Thị Hồng Lĩnh đưa ra khái niệm được đăng trên trang như sau: Người ta cầu mùa màng tươi tốt để duy tŕ cuộc sống và con người phải sinh sôi nảy nở để tồn tại và phát triển , từ đó phát sinh cái gọi là tín ngưỡng phồn thực: Tín ngưỡng=niềm tin; phồn=nhiều, thực=nảy nở. Có nghĩa là niềm tin vào sự nảy nở ra nhiều vật.[5] Một khái niệm nữa cũng cho biết: tín ngưỡng phồn thực là tín ngưỡng cầu mong sự sinh sôi nảy nở về con người, cầu phồn thịnh trong sản xuất, thịnh vượng của mùa màng và các cơ quan sinh sản được đặc tả để nói về ước vọng phồn sinh.[6] GS.VS.TSKH Trần Ngọc Thêm trong công tŕnh “T́m về bản sắc văn hoá Việt Nam” cho rằng: Tín ngưỡng phồn thực-tín ngưỡng cầu mong cho sự sinh sôi nảy nở của tự nhiên và con người [69; tr.241]. T.S Lê Văn Chưởng trong “Cơ sở văn hóa Việt Nam” cũng đưa ra khái niệm: Tín ngưỡng phồn thực là sự tôn sùng và tin tưởng về sự sinh sôi nảy nở nhiều. Tín ngưỡng phồn thực là một biểu hiện của triết lư truyền sinh, nó ở trong quĩ đạo tư duy lưỡng hợp. [11; tr.43].Tác giả Nguyễn Thị Nhung trong bài viết “Tín ngưỡng phồn thực của người Chăm ở Ninh Thuận và B́nh Thuận” cũng đưa ra định nghĩa mang tính tổng quát: Tín ngưỡng phồn thực là tín ngưỡng dân gian thể hiện ước vọng về sự sinh sôi nảy nở của tự nhiên và con người.[7] Tất cả các khái niệm trên tuy mỗi khái niệm có mỗi cách diễn đạt khác nhau nhưng đều có một điểm chung đều nói về sự sinh sôi nảy nở. Dựa trên cơ sở, nền tảng kế thừa và tiếp thu khái niệm của các tác giả trên chúng tôi xin đưa ra khái niệm: “Tín ngưỡng phồn thực là một h́nh thức tín ngưỡng dân gian thể hiện sự cầu mong, ước vọng về sự sinh sôi nảy nở, no đủ, sinh tồn của tự nhiên và con người và được thể hiện dưới các h́nh thức biểu hiện mang tính phô diễn dưới dạng âm dương, đực cái”
    Theo chúng tôi phồn thực” phải được hiểu theo nghĩa rộng không chỉ là giao ḥa đực cái, sự sinh sôi ṇi giống hay biểu đạt tính tượng trưng của giao ḥa nam nữ mà c̣n là sự mong muốn, khát khao cuộc sống no đủ, đông đúc, cuộc sống được sinh sôi, nảy nở, mùa màng tươi tốt, cây cỏ xanh tươi, hoa quả nặng trĩu cành. Vấn đề sinh sôi nảy nở ở đây hoàn toàn trái ngược với sự chết, sự đứng im. Đối với người xưa họ cần phải tồn tại và phát triển trước tự nhiên vũ trụ bao la nên không thể chấp nhận cái chết, cái đứng im mà cần có sự sinh sôi nảy nở đặc biệt ở vùng nông nghiệp, thiên nhiên khắc nghiệt, mùa màng thường xuyên thất thu. Do đó con người đă mượn cái sinh sôi để mong muốn một cuộc sống tốt đẹp hơn. Sinh sôi không chỉ có ở con người mà trước hết ở tự nhiên, tự nhiên sinh sôi sẽ đem lại mùa màng tốt tươi, bội thu để phục vụ cho con người duy tŕ ṇi giống và có một cuộc sống tươi đẹp, ấm no, hạnh phúc. Để thực hiện ước vọng, mong muốn của minh con người không c̣n cách nào khác là thần thánh hóa, gắn nó với yếu tố tâm linh và h́nh thức tín ngưỡng này được các biểu hiện dưới các biểu tượng, các tṛ chơi và các tṛ diễn được lưu truyền trong dân gian. Và cứ thế, tín ngương phồn thực cứ tồn tại như một bộ phận của văn hóa dân gian và được xem như văn hóa tâm linh.
    2.1.2. Nguồn gốc h́nh thành tín ngưỡng phồn thực
    Việt Nam một quốc gia thuộc khu vực Đông Nam Á nằm ở nơi giao thoa nhiều nền văn hóa lớn thế giới nên có điều kiện giao lưu, tiếp biến các giá trị văn hóa từ bên ngoài vào. Với khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa, v́ vậy cây lúa nước rất phát triển. Và đây là cái nôi của nền văn minh lúa nước. Chính đặc điểm của điều kiện tự nhiên đă tạo điều kiện thuận lợi cho nông nghiệp phát triển cả vùng Đông Nam Á nói chung. Nhiều nhà nghiên cứu đều nhận định “Thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa đă cung cấp cho con người Đông Nam Á một tài nguyên phong phú, đa dạng rất hào phóng nhưng cũng đầy nghịch lư và thách đố đối với con người khi họ khai thác tự nhiên vào mục đích canh tác. Là một khu vực bán đảo và đảo nên Đông Nam Á có đủ núi rừng đồng bằng biển và được nối bởi hệ thống sông ng̣i chằng chịt đầy nước, đặc biệt là nguồn nhiệt ẩm phong phú. Đây là một môi trường lư tưởng cho sự phát triển nông nghiệp với một sức sống mănh liệt”[18; tr.44]. Bởi v́ làm nông nghiệp luôn phụ thuộc vào tự nhiên, mùa vụ nên con người luôn cảm thấy ḿnh nhỏ bé và sợ hăi. Hơn nữa, với nền kinh tế sản xuất như mang tính tự cung tự cấp, con người ở đây luôn sống trong sự lệ thuộc vào tự nhiên. Trước thiên nhiên bao la với những sức mạnh huyền bí, họ luôn run sợ, thần thánh hóa các lực lượng siêu nhiên, chỉ biết cầu khẩn thụ động nhờ trời. Nói theo kiểu Việt Nam “Ơn trời mưa nắng phải th́, trông trời, trông đất trông mây. Trông mưa trông gió trông ngày trông đêm. Trông cho chân cứng đá mềm, trời êm bể lặng mới yên tấm ḷng” [18; tr.44]. Chính điều đó đă tạo cho các dân tộc trên lănh thổ Việt Nam và Đông Nam Á đều có ư niệm về cuộc sống và sự sinh tồn. Đối với họ là một vấn đề vô cùng quan trọng đặc biệt là cư dân làm ruộng lúa nước. Họ xem sự sống như một nguyên tắc bức thiết được đặt trên hết, một cái ǵ đó như “đạo sống”, “đạo sinh tồn” và tâm thức đó đă cắm sâu vào đời sống tinh thần là nền móng vững chắc, là nguyên lư khởi đầu cho tín ngưỡng phồn thực. Do vậy ước vọng về sự sinh sôi nảy nở bao giờ cũng luôn được đề cao.
    Ngay từ đầu, duy tŕ và phát triển sự sống đă là một nhu cầu bức thiết của con người. Đối với văn hóa nông nghiệp, hai việc này lại càng bội phần hệ trọng. Để duy tŕ cuộc sống, cần cho mùa màng tươi tốt. Để phát triển sự sống, cần cho con người sinh sôi. Ở loại h́nh văn hóa nông nghiệp, hai h́nh thức sản xuất lúa gạo và snả xuất con người để kế tục ḍng giống này có bản chất giống nhau. Đó là sự kết hợp của hai yếu tố khác loại (đất và trời, mẹ và cha). Từ một thực tiễn chung này, tư duy của cư dân nông nghiệp Đông Nam Á nói chung và Nam Á nói riêng, đă phát triển theo hai hướng: những trí tuệ sắc sảo đi t́m qui luật khoa học để lư giải hiện thực và họ đă xây dựng được triết lư âm dương. Những trí tuệ b́nh dân nh́n thấy ở thực tiễn đó một sức mạnh siêu nhiên, bởi vậy mà sùng bái nó như thần thánh kết quả là xuất hiện tín ngưỡng phồn thực. Ở Việt Nam, tín ngưỡng phồn thực từng tồn tại suốt chiều dài lịch sử, và có hai dạng biểu hiện: thờ cơ quan sinh dục và bản thân hành vi giao phối [69; tr.234]. Điều này hoàn toàn khác hẳn so với văn hóa phương Tây hay các nền văn hóa gốc du mục khác. Đây chính là điểm khác biệt cơ bản giữa tín ngưỡng phồn thực ở phương Đông và phương Tây. Ở phương Tây, tín ngưỡng phồn thực không có hành vi giao phối chỉ có thờ sinh thực khí nhưng chỉ sinh thực khí nam mang chất dương tính c̣n ở phương Đông kết hợp cả hai và thiên về âm tính nhiều hơn so với dương tính. Ở các nền văn hóa khác như Trung Hoa, Ấn Độ việc thờ sinh thực khí nam là tiêu biểu và mang tính vũ trụ luận hay triết học rất cao. C̣n ở phương Đông, người ta t́m thấy rất nhiều bức tranh điêu khắc, những tượng người đang trong tư thế giao phối với nhau. Không chỉ tượng người mà tượng thú, động vật cũng giao phối. Điều đó cho thấy việc người xưa coi trọng việc thờ hành vi giao phối nhằm thỏa măn vấn đề tính dục trong cuộc sống bởi v́ đó là cơ sở, là nguồn gốc để sinh ra con người và vạn vật. Việc thờ như vậy trong văn hóa phương Tây và các nền văn hóa du mục khác không có. Trong văn hóa phương Tây yếu tố phồn thực chỉ được thấy trong các bức tranh với h́nh ảnh nam nữ đang trong tư thế khỏa thân hoặc trong cảnh ôm ấp ḥa quyện với nhau thể hiện vấn đề tính dục mà thôi.
    Hơn nữa, tín ngưỡng phồn thực nó có mối quan hệ chặt chẽ với triết lư âm dương, tư duy lưỡng hợp. Đối với người làm nông nghiệp, người ta đều nhận thấy các h́nh thái sinh sản có cùng một bản chất cùng cầu đến sự ḥa hợp của hai yếu tố cha (trời-dương) và mẹ (đất-âm), đực-cái, mặt trời-mặt trăng, vật tổ rồng-chim. Chính sự liên tưởng giữa trời-đất, dương-âm và đực-cái, nguồn gốc sản sinh ra con người và vạn vật luôn tồn tại trong tâm thức người nông dân phương Đông là sự khái quát hóa đầu tiên đưa đến triết lư cơ bản của người phương Đông, triết lư âm dương. Và triết lư này đă chi phối mọi hành vi, ứng xử và hoạt động của người phương Đông, đặc biệt trong sản xuất nông nghiệp. Tư duy lưỡng hợp cũng vậy, kiểu tư duy này luôn có hai mặt đối lập, luôn tồn tại và bổ sung cho nhau. Và khi hai yếu tố đối lập ấy kết hợp lại với nhau hay c̣n gọi giao hợp sẽ tạo ra sự sinh sôi phát triển cho muôn loài. Điều đó được thể hiện trên các hiện vật khảo cổ t́m thấy ở người Việt rất nhiều. Từ thời sơ sử các hoa văn nam nữ giao hợp trên nắp thạp đồng Đào Thịnh, h́nh dương vật và âm vật trên mặt trống đồng Đông Sơn [11; tr 162]. Chính v́ vậy mà người nông nghiệp sau khi gieo cấy bao giờ cũng thờ cúng và tái hiện việc giao ḥa âm dương, đực cái dưới các dạng thức khác nhau đẻ mong rằng cây cối sẽ thấy vậy, bắt chước theo và sẽ sinh sôi nảy nở nhanh chóng. Giữa tín ngưỡng phồn thực và triết lư âm dương có những điểm giống và khác nhau cơ bản. Nó giống nhau ở chỗ cả hai đều đưa ra hai yếu tố âm và dương, đực và cái và các cặp đôi khác. Nhưng điểm khác biệt ở chỗ một bên tín ngưỡng phồn thực thờ cơ quan sinh dục, hành động giao phối và cho rằng khi hai vật này tương tác với nhau sẽ đem lại mùa màng tươi tốt, cuộc sống ấm no. C̣n triết lư âm dương là một học thuyết triết học giải thích qui luật phát triển của sự vật hiện tượng trong dương có âm, trong âm có dương. Về sau, học thuyết này được phát triển cao khai sinh ra ngũ hành, bát quái và được ứng dụng vào mọi mặt của cuộc sống. C̣n tín ngưỡng phồn thực vẫn là h́nh thức tín ngưỡng dân gian mang tính b́nh dân rơ rệt mang ư nghĩa tâm linh và có những nghi lễ thờ cúng. Trong khi đó triết lư âm dương là học thuyết mang tính chất khoa học không có những nghi lễ thờ cúng. Nhiều nhà khoa học cho rằng triết lư âm dương được phát triển từ tín ngưỡng phồn thực.
    Từ khi xuất hiện, tín ngưỡng phồn thực luôn phát triển đặc biệt đối với cư dân nông nghiệp. Tùy theo mỗi vùng đất, theo quan niệm của mỗi dân tộc mà nó được biểu hiện dưới nhiều dạng khác nhau. Nhiều nhà nghiên cứu bắt gặp rất nhiều dấu tích của nó như những h́nh vẽ trong hang động, những tượng đá cổ sơ với h́nh người đàn bà đầu nhỏ, mặt mũi không rơ nét nhưng mông vú, âm vật rất to.
    Người Chăm cũng là cư dân nông nghiệp lúa nước nên họ rất coi trọng tín ngưỡng phồn thực. H́nh thức tín ngưỡng phồn thực của người Chăm cũng như người Việt đều dựa trên quan niệm âm dương lưỡng hợp rất rơ nét. Đối với cư dân Chăm ước vọng về sự sinh sôi nảy nở được phát triển thành một tinh thần phồn thực thể hiện khắp các mặt trong đời sống như phong tục tập quán, lễ hội… Linga và yoni được tôn thờ như hai vị thần, hai nguyên lư khởi nguyên của vũ trụ phân biệt và ḥa hợp với nhau để sinh ra vạn vật. Nó được xem như tư tưởng chủ đạo trong văn hóa Chăm. Đồng thời nó cũng là một nét văn hóa độc đáo trong đời sống văn hóa của họ. Ninh Thuận nói riêng và các tỉnh Duyên hải miền Trung nói chung có khí hậu vô cùng khắc nghiệt nên cần có sự sinh sôi nảy nở để tồn tại là yếu tố cần thiết. Và chỉ có vậy mới có thể tồn tại, duy tŕ trong cuộc sống nên tín ngưỡng phồn thực của người Chăm khá nổi trội. Ngoài biểu tượng chính linga-yoni mang tính đặc trưng c̣n có các cặp đôi phồn thực được cấu trúc theo âm dương, lưỡng hợp. Nếu như ngọn tháp tượng trưung cho núi (dương) th́ phải có một hào rănh hay một cái ǵ đó tượng trưng cho biển (âm). Tháp là biểu tượng của linga, rănh là yoni và hàng loạt các cặp âm dương khác như ngày (harei-dương)- đêm (mưlơm-âm), mặt trời (aditirak-dương)-mặt trăng (channưk-âm), chẵn (yow-âm)-lẻ (cawh-dương); phải (dương)-trái (âm). Trong các tín ngưỡng dân gian của người Chăm, tín ngưỡng phồn thực theo lễ thức nông nghiệp về việc đề cao yếu tố nữ theo chế độ mẫu hệ rất nổi bật với một hệ thống thần linh vô cùng phong phú [30; tr.19]. Từ đó có thể thấy rằng tín ngưỡng phồn thực của người Chăm cơ bản vẫn là tín ngưỡng bản địa ra đời trên cơ sở nông nghiệp lúa nước và được biểu hiện dưới dạng âm dương. Nó đă chiếm một vị trí vô cùng quan trọng trong đời sống vật chất và tinh thần của người Chăm ở Ninh Thuận đặc biệt người Chăm theo đạo Bàlamôn.
    2.1.3.Những biểu hiện của tín ngưỡng phồn thực trong văn hóa Việt Nam
    Tín ngưỡng phồn thực một h́nh thức tín ngưỡng ra đời từ rất sớm. Nó thấm sâu vào trong đời sống văn hóa người Việt, trong đó có người Chăm. Nó là hiện tượng văn hóa, có một sức sống mănh liệt trong suốt thời kỳ lịch sử của dân tộc. Trong nhiều giai đoạn khác nhau, tín ngưỡng này được lưu giữ và gửi gắm vào các hiện tượng văn hóa khác góp phần làm tăng thêm nét độc đáo của tín ngưỡng Việt Nam. Người dân nông nghiệp ở nước ta đă gắn tín ngưỡng phồn thực với các vị thần của các tín ngưỡng khác để từ đó gửi niềm tin vào đó nhằm cầu đạt được y nguyện, sự cầu mong trong cuộc sống. Đă có thời gian tín ngưỡng này bị cấm v́ cho là dâm dục. Khi các tôn giáo lớn trên thế giới du nhập vào Việt Nam như Phật giáo, Đạo giáo, Nho giáo tín ngưỡng phồn thực cùng với các tín ngưỡng bản địa khác ḥa quyện với tôn giáo và hóa thân vào các tôn giáo ấy. Tiêu biểu trong Phật giáo sự hóa thân ấy được thể hiện dưới h́nh tượng hoa sen tại chùa Một Cột qua giấc mơ của một ông vua nhà Lư chỉ là một lớp phủ Phật giáo lên cây hương thờ-một biến thể của linga. Và chùa Dâu việc thờ Tứ pháp (mây, mưa, sấm, chớp) đều hướng đến mục đích cầu mưa cho cây cối sinh sôi nảy nở. Trong văn hóa Chăm cũng vậy, tín ngưỡng phồn thực được người Chăm gắn với Bàlamôn dưới dạng thần Shiva. Việc đó cho thấy việc tiếp thu các giá trị văn hóa từ các tôn giáo từ bên ngoài cùng với việc ḥa quyện cùng với các tín ngưỡng dân gian bản địa đă làm cho tín ngưỡng phồn thực ở nước ta có những nét độc đáo riêng, nét đặc sắc riêng. Và nó như một bộ phận không thể thiếu, là kết tinh, là sản phẩm của văn hóa nông nghiệp và cư dân nông nghiệp. Ngày nay ở khắp nơi trên đất nước người ta t́m thấy biểu hiện của nó c̣n lại mang ư nghĩa lịch sử văn hóa sâu sắc. Thí dụ cái cày cày xuống ḷng đất mẹ, chày và cối, bánh chưng (gói vuông) và bánh dày (gói dài), chiếc ch́a vôi cắm vào b́nh vôi, đũa bong cắm vào bát cơm quả trứng đặt trên quan tài người chết, trong đó linga và yoni là biểu tượng rơ nhất. Mỗi biểu tượng đều mang một ư nghĩa riêng biệt nhưng đều chứa đựng triết lư phồn thực. Cái cày chính là biểu tượng cho dương vật giao hợp với đất mẹ để sinh ra hoa trái, b́nh vôi cắm vào ch́a có mặt trong mỗi gia đ́nh chính là biểu hiện cho sự ḥa hợp, động tác đút ra đút vào khi lấy vôi tiêm trầu nhẩt là trầu cưới chỉ sự giao hợp. Không chỉ dừng lại ở đó mà c̣n biểu hiện trên chiếc trống đồng- biểu tượng sức mạnh và quyền lực của người xưa đồng thời biểu tượng toàn diện của tín ngưỡng phồn thực. Trước hết h́nh dáng trống đồng được phát triển từ chiếc cối giă gạo. Thứ hai, cách đánh trống đồng theo lối cầm chày dài mà đâm lên mặt trống được khắc trên các trống đồng và được bảo lưu ở người Mường hiện nay là mô phỏng động tác giă gạo-động tác giao phối. Thứ ba trên tâm mặt trống là h́nh mặt trời với những tia sáng biểu trưng cho sinh thực khí nam, và giữa các tia sáng là các h́nh lá với khe ở giữa biểu trưng cho sinh thực khí nữ. Thứ tư xung quanh mặt trống gắn với h́nh con cóc trong ư thức của người Việt là cậu ông trời mang theo mưa, khiến cho mùa màng tốt tươi, cũng là một dạng biểu tượng cho tín ngưỡng phồn thực [69; tr.13]. Một chi tiết nữa cho thấy biểu hiện của tín ngưỡng phồn thực đó là bức tranh lợn đàn của làng tranh Đông Hồ, Bắc Ninh ta dễ thấy ngay một đặc điểm là lợn mẹ, lợn con đều có xoáy trên thân. Trong bức tranh đó nghệ nhân dân gian đă gửi gắm mong muốn của con người về cuộc sống ấm no, sung túc “con đàn cháu đống” [64; tr.145]. Trong các lễ hội ở vùng đồng bằng Bắc bộ có nhiều hiện tượng khá phổ biến với h́nh thức phỏng sinh tồn đầy tính nhục cảm. Một số Hội làng có tục rước nơ nường, sau khi tế lễ xong trai gái tự đi chen, sờ soạng nhau trong bóng tối. Và trong một số lễ hội các hành vi giao hoan được diễn tả lại để cầu mong sự phồn thực, no đủ cho cả làng. Trong “Từ điển văn hóa cổ truyền Việt Nam” có giới thiệu về tṛ chơi bắt chạch trong chum. Đây là một cuộc thi vui mang tính phồn thực giữa trai gái trong hội làng Văn Trưng (Vĩnh Phú) vào ngày mồng 6 tháng giêng. Cái thú vị của tṛ chơi này là mỗi chum có một cặp nam nữ, cả hai đều tḥ tay bắt chạch trong chum, nhưng thực tế th́ anh con trai phải vừa một tay khoắng vào chum đựng nước tới 2/3 t́m bắt chạch, tay kia choàng lưng túm lấy ngực cô gái. Khi đó anh con trai nào thẹn không bóp vú cô gái th́ ban giám khảo nhắc nhở phải làm động tác ấy. Lúc này ta thấy ngay cả đ́nh làng thâm nghiêm cũng có những h́nh chạm về nam nữ mang tính nhục cảm. Trong văn học cổ Việt Nam có những truyền thuyết hàm chứa sức mạnh mănh liệt của đời sống tâm linh phồn thực. Các truyền thuyết cũng phản ánh khá nhiều về tính phồn thực kư vĩ, câu chuyện về bà Âu Cơ với bọc trăm trứng nh́n ở khía cạnh khác cũng có dấu ấn phồn thực, chuyện Man nương có thai ở chùa, rồi sự biến thể của vật thể thành Phật Thạch Quang cũng là sự biểu cảm tín ngưỡng phồn thực đa thần.
    Ngoài ra, tín ngưỡng phồn thực c̣n được thể hiện trong các lễ hội, tṛ chơi dân gian khác như lễ hội tùng dí, lễ hội tṛ trám, lễ hội **********g tồng, tṛ ném c̣n….Các lễ hội, các tṛ chơi ấy phần nào phản ánh được hành động giao hợp và tục rước sinh thực khí. Và nó được xem như văn hóa phồn thực chỉ có ở các nền văn hóa nông nghiệp lúa nước. Do vậy sự tồn tại của tín ngưỡng này đă để lại một dấu ấn đậm nét trong tâm thức của con người và họ xem đó như điều thiêng liêng, tâm linh cần phải thờ cúng. Các ví dụ trên cho thấy tín ngưỡng phồn thực đă có một vị trí khá quan trọng trong văn hóa Việt Nam và văn hóa nông nghiệp lúa nước. Có thể thấy không đâu trong các vùng miền của Việt Nam tín ngưỡng phồn thực với những biểu hiện tự nhiên, sâu lắng và b́nh dị trong mỗi dân tộc. Và nó đă để lại một dấu ấn sâu sắc, một b́nh diện của nền văn hóa nước nhà với ước vọng phồn sinh mạnh mẽ, bạo liệt. Mỗi biểu tượng đều mang một ư nghĩa sinh tồn riêng và được truyền từ đời này sang đời khác. Do vậy, nó được xem như một dạng văn hóa tâm linh được nhiều người Việt và các tộc người khác sùng bái hay thần thánh hóa. Ở bất cứ nơi đâu ta cũng thấy tàn dư của nó c̣n lại được duy tŕ dưới nhiều dạng thức mang h́nh thức tṛ diễn, phong tục đa dạng và phong phú. Hiện nay, trong tâm thức của các dân tộc Việt Nam người ta vẫn c̣n niềm tin sâu sắc vào h́nh thức tín ngưỡng này đặc biệt yếu tố tâm linh. Qua đó ta thấy được tín ngưỡng phồn thực là sản phẩm của văn hóa dân gian ảnh hưởng rất sâu đậm trong văn hóa Việt, là yếu tố không thể thiếu của tín ngưỡng dân gian và văn hóa dân gian. Bản thân trong nó đă chứa dựng rất nhiều giá trị văn hóa tốt đẹp. Dù trải qua rất nhiều thăng trầm với sự giao lưu, tiếp biến văn hóa ngoại lai nhưng nó không những không mất đi mà c̣n tồn tại trong đời sống của những người làm nông nghiệp. Nói như GS.Trần Quốc Vượng: “qua biến thiên lịch sử, dâu bể cuộc đời, tín ngưỡng phồn thực đă trở thành một thứ trầm tích văn hóa trong văn hóa Việt Nam [77; tr.93]. Ở Việt Nam, tín ngưỡng phồn thực hoàn toàn khác so với các nơi khác với những độc đáo riêng mang đậm nét văn hóa bản địa. Đúng như nhận xét của GS.TSKH Trần Ngọc Thêm trong “T́m về bản sắc văn hóa Việt Nam”, NXB TpHCM, 1996/2004, tr 242: “đó chính là biểu hiện của tinh thần dân chủ Việt Nam, là những nét làm nên tính hồn nhiên và chiều sâu của văn hóa cổ truyền Việt Nam. Hay nói một cách khác tín ngưỡng phồn thực là một nét văn hóa đẹp của cư dân nông nghiệp trong tiến tŕnh văn hóa Việt Nam”.
    2.2. Tín ngưỡng phồn thực với Bàlamôn giáo
    2.2.1. Sơ lược về Balamôn giáo
    Bàlamôn giáo (Brahmanism) được gọi là Ấn giáo hoặc Ấn Độ giáo (Hinduism) là tôn giáo bản địa của người Ấn (Hindus), được h́nh thành tại Ấn Độ khoảng 1500 năm trước Công nguyên. Đây là tôn giáo chủ trương đa thần, thờ tam vị nhất thể trong số hàng loạt các vị thần khác gồm có ba ngôi: Brahma
    (đấng sáng tạo), Visnu (đấng bảo tồn), Shiva (đấng hủy diệt). Các bộ kinh của đạo này đều được viết bằng chữ Sanskrit gồm Vedas (Vệ đà), Upnishads (Áo nghĩa thư ), Bhagavad Gita (Chí tôn ca) trong đó lấy kinh Vedas làm nội dung căn bản. Tư tưởng đạo Bàlamôn quan niệm về một đấng Thượng đế tối cao sáng tạo ra vũ trụ. Đó là một vị thần tuyệt đối trong các vị thần để phụng thờ. Vị thần đó phải là vị thần tối cao toàn năng, siêu việt. Đó chính Brahma hay c̣n gọi Phạm Thiên. Điều này được thể hiện rơ trong kinh Vệ đà và trong hệ thống các nghi lễ tế tự. Và kinh Vệ đà được xem như cái gốc của Bàlamôn giáo. Trong kinh gồm nhiều bài thánh ca ca tụng các vị thần như thần lửa, thần núi, thần sông. Toàn bộ kinh là tập hợp của 4 bộ
    Rich Veda: thi tụng cái biết
    Yajur Veda : nghi thức tế tự
    Sama Veda: ca vịnh thần chú
    Atharra Veda: ư nghĩa của ba bộ trên
    Tư tưởng chủ yếu của kinh Vệ đà là quá tŕnh chuyển đổi từ đa thần sang nhất thẩn trải qua ba thời đại: Vệ đà thiên thư (Veda), Phạm Thiên thư (Brhama), Áo Nghĩa thư (Upaníha). Bốn bộ sách vừa nêu trên được chia thành hai nhóm: ba bộ trước là một nhóm, c̣n Athama Veda là một nhóm riêng. Trong đó Rich Veda là tập gốc lâu đời nhất trong Vệ đà. Theo tác giả Hoàng Tâm Xuyên trong “Mười tôn giáo lớn trên thế giới”, Nxb Chính trị Quốc gia, 1999 th́ Rich Veda h́nh thành vào khoảng cuối thế kỷ XX trước Công nguyên, nhưng một phần của Vệ đà có khả năng xuất hiện ở giữa thế kỷ XX trước công nguyên,..Toàn bộ sách gồm 10 quyển đă tập hợp các bài: văn tế khấn và ca ngợi các thần tự nhiên, tổng cộng 1028 bài. Điều đó cho thấy toàn bộ kinh điển cơ bản nhất đều tập trung trong kinh Vệ đà.
    Phạn Thư (sách Phạn) là tập sách, là những văn tập nêu lên rất rơ nguồn gốc, mục đích và phương pháp có liên quan đến việc tế tự trong tập Vệ đà cùng với ư nghĩa của tán ca, tế tự và chú thuật. Nội dung chủ yếu của tập sách này là việc đề cập đến những nghi thức của tôn giáo, thần thánh, phép thuật. Ngoài ra, nó cũng đề cập dến đời sống xă hội, lịch sử của Ấn Độ lúc bấy giờ. Bốn bộ tập gốc Vệ đà đều có Phạn thư riêng của nó. Hiện nay c̣n lưu giữ được khoảng từ 14 đến 15 bộ, ví dụ như “Ái Đạt la Thi Phạn thư” là Phạn Thư của Phuốc Vêda. Trong Phạn thư có Sâm lâm thư. Đây chỉ là một phần của Phạn Thư nội dung chủ yếu nói về vũ trụ, và nhân sinh và nêu lên mối quan hệ giữa con người với tự nhiên và thần thánh..
    Áo Nghĩa thư là những bộ kinh được các giáo sĩ trước tác để khai triển giáo lư của kinh Veda. Nội dung căn bản của Áo Nghĩa thư cho rằng con người cũng như mọi chúng sinh trong vũ trụ đều có thể bất sinh bất diệt và có bản ngă, thường được gọi là Tiểu ngă (hay một linh hồn bất diệt). Khi bản ngă của con người hay chúng sinh chưa ḥa nhập với đấng Phạm Thiên (Brahman) th́ con người vẫn phải chịu luân hồi trong ṿng sinh tử. Do vậy mà các giáo sĩ Bàlamôn luôn chủ trương “Brahama-Alaman đồng nhất và con người để được giải thoát th́ phải ḥa đồng vào bản thể của vũ trụ”
    Về nghi thức làm lễ và tế tự Bàlamôn rất phức tạp. Có 5 nghi lễ chính đó là: Mahashivarati (vào giữa tháng hai), Heli (trong mùa xuân), Ramanaram (cuối tháng 3), Dusserah (đầu tháng tư) và Diwali (giữa tháng mười một). Về giới luật có 10 điều luật chính: ahimsa (không giết chóc), satya (không nói dối), asteya (không trộm cắp), brahmachaya (không buông thả kẻ ham muốn), aparigraha (không tham lam), sauchitapas (kỷ luật với bản thân), suadhyaya (phải học tập), shvara pranidhana (vâng phục mệnh trời). Bàlamôn là tôn giáo có sự phân chia giai cấp rơ rệt;
    Tăng lữ thuộc giai cấp Bàlamôn (Brahman)
    Vua chúa, quí tộc thuộc giai cấp Sát Đế Ly (Kshcstriya)
    Thương nhân, nông phu và thợ thuyền thuộc Vaisya
    Tiện dân bần cùng thuộc giai cấp Thủ Đà La ( Sudra)
    Baria (Panah) là tầng lớp cuối cùng là những người cùng khổ sống ngoài lề của xă hội loài người bị các giai cấp trên áp bức bóc lột.
    V́ vậy mà trong xă hội Ấn Độ lúc bấy giờ do vương quyền gắn liền với thần quyền lấy Bàlamôn làm tôn giáo chính thống nên có sự phân hóa xă hội sâu sắc. Chính v́ sự phân hoá ấy cùng với sư suy tôn thờ đấng Phạm Thiên nên đó là nguyên nhân dẫn đến các nỗi khổ của nhân dân dẫn đến đạo Phật ra đời. Phật giáo với tư tưởng từ bi, nhân ái, hỷ xă đă lôi cuốn rất nhiều quần chúng nhân đân Ấn Độ đi theo kể cả tín đồ của Bàlamôn. Đă có một thời gian Bàlamôn giáo suy thoái v́ ra đời của đạo Phật. Từ khi ra đời và phát triển đạo Bàlamôn đă được truyền nhiều nơi trên thế giới và văn hóa của nó đă ảnh hưởng đến rất nhiều quốc gia đặc biệt các nước Đông Nam Á như Campuchia, Inđônexia, Lào, Mă Lai, Myanmar, Philippins, Singpore, Thái Lan, Việt Nam. Hiện nay ở các nước này vần c̣n đền thờ và tín đồ.
    2.2.2. Tín ngưỡng phồn thực với Bàlamôn giáo
    Ngay từ rất sớm người Chăm và các cư dân Đông Nam Á đă sớm giao lưu, tiếp biến văn hóa với văn hóa Ấn. Các luồng văn hóa ấy đă được các quốc gia cổ đại như Chămpa, Phù Nam, Chân Lạp tiếp thu một cách ḥa b́nh, thông qua các hoạt động thương mại và tôn giáo bằng đường biển. Biển chính là con đường thông thương buôn bán nối liền các nước Đông Nam Á với Ấn Độ và phương Tây. Do đó, văn hóa Ấn được cư dân vùng nông nghiệp đón nhận một cách vui vẻ bởi nó du nhập không theo gót chân xâm lược như văn hóa Trung Hoa. GS. Phạm Đức Dương cho biết: “Nền văn hóa Ấn Độ đă lan tỏa sang Đông Nam Á bằng con đường truyền bá tôn giáo một cách ḥa b́nh. V́ vậy nó được tiếp cận một cách tự nhiên và để lại dấu ấn không thể phai mờ trong tiến tŕnh lịch sử văn hóa Đông Nam Á. Chính nơi đây đă tiếp nối và làm sống lại nền văn hóa Án Độ và đôi khi những thành tựu phát sinh của ngoại Ấn đă vượt cả nguyên bản [18; tr.56]. Cùng với việc giao lưu văn hóa các tôn giáo Ấn Độ như Bàlamôn, Phật giáo cũng lần lượt đựoc du nhập vào vùng này. Hiện nay, ở các nước Đông Nam Á c̣n rất nhiều đề đài, chùa chiền cũng như cở sở thờ tự của các tôn giáo trên. Trong đó, tôn giáo Balamôn với việc thờ Shiva, Visnu, linga yoni ảnh hưởng rất sâu ở các nước Đông Nam Á như Chămpa, Cambodia, Phù Nam..[28; tr.187]. Và người Chăm đă tiếp thu văn hoá Ấn khá sâu sắc và hầu hết các tôn giáo lớn của Ân Độ đều có mặt trong văn hoá Chămpa. Trong những tôn giáo ấy th́ Bàlamôn là tôn giáo chịu ảnh hưởng lớn nhất trong đời sống văn hoá của người Chăm cho đến ngày nay. Nói về quá tŕnh truyền giáo Bàlamôn vào Champa, Tác giả Phan Quốc Anh viết “Bàlamôn giáo du nhập vào Chămpa rất sớm trước khi lập vương quốc Lâm Ấp, muộn nhất là đầu công nguyên và có thể c̣n trước đó nữa. Bốn bia kư bằng chữ Phạn có niên đại thế kỷ VII được t́m thấy ở Quảng Nam và Phú Yên ở triều đại Bhadnesvaravamin, ba trong bốn bia kư đó ghi nhận lănh địa dành cho vị thần này. Ấn Độ giáo mà chủ yếu là Shiva giáo đă trở thành tôn giáo chính thống” [6; tr.48].
    Bàlamôn giáo với ư niệm trung tâm bộ ba gồm các thần Brahama (thần sáng tạo đầy quyền năng)-Visnu (thần bảo trợ và bảo tồn)- Shiva (thần huỷ diệt và tái tạo). Trong văn hoá Ấn người ta xem Brahama hay c̣n gọi là Phạm Thiên như vị thần cao nhất, người sáng tạo ra thế giới và có sự phân chia đẳng cấp rơ rệt. Nhưng khi vào văn hoá Chămpa hoà trộn cùng với văn hoá bản địa (nông nghiệp lúa nước) người Chăm đă biến đổi nó rất nhiều. Cùng với tính cách cứng rắn mạnh mẽ của ḿnh và điều kiện thiên nhiên vô cùng khắc nghiệt họ đă chọn thần Shiva (thần huỷ diệt và tái tạo) thành tôn giáo riêng, biến Bàlamôn giáo thành Shiva giáo. Bản thân người Chăm vốn là cư dân nông nghiệp nên có tín ngưỡng phồn thực. Với quan niệm âm dương lưỡng hợp một cách nhất quán, sâu sắc nên Shiva giáo và tín ngưỡng phồn thực bản địa của người Chăm ḥa trộn với nhau để tạo thành một thứ tôn giáo hỗn dung, theo đó, Shiva được hoá thân dưới dạng của Linga hay hiện diện đi kèm với Linga-với tư cách là những tượng thờ cúng với người Chăm.[74; tr.103]..Quan niệm trên cho thấy tín ngưỡng phồn thực Chăm với Bàlamôn giáo có mối quan hệ chặt chẽ. Đó là mối quan hệ giữa tín ngưỡng dân gian và tôn giáo ḥa hợp với nhau tạo nên những nét độc đáo riêng. Việc thờ thần Shiva gắn liền với linga nhiều nhà nghiên cứu đă t́m thấy trong văn hóa Ấn. Nhưng điều bất ngờ ở đây người Chăm đă tiếp thu nó và nâng lên một mức cao hơn như một tôn giáo riêng mang ư nghĩa tâm linh giống như tôn giáo. Từ thực tiễn trên cho thấy tín ngưỡng phồn thực của cư dân Chăm đă không c̣n đơn thuần chỉ mang tính bản địa nữa mà nó gắn liền với tôn giáo, mang tính tôn giáo đậm nét. Do mang tính tôn giáo nên nó đă nâng lên mức cao hơn chi phối toàn bộ mọi mặt của cuộc sống của người Chăm. Do điều kiện lịch sử xă hội Chăm tín ngưỡng phồn thực mang những nét độc đáo, riêng biệt so với các tộc người khác ở Việt Nam. Nó vừa mang tính bản địa vừa mang tính dung chấp văn hóa hay nói một cách khác đó chính là sự giao lưu, tiếp biến văn hóa giữa văn hóa Chăm với văn hóa khu vực và văn hóa Ấn.
















    2.3. Những biểu hiện của tín ngưỡng phồn thực trong đời sống văn hóa của người Chăm.
    2.3.1. Biểu hiện dưới h́nh thức thờ các biểu tượng.
    2.3.1.1. Thờ sinh thực khí (linga và yoni)
    Thờ sinh thực khí là h́nh thức biểu hiện rơ nhất của tín ngưỡng phồn thực. Khi nói đến sinh thực khí con người liên tưởng đến hoạt động của tính dục, đến ước vọng phồn thực. Để giải thích về suy nghĩ đó ta thấy mọi sự giao hợp giữa âm và dương, đực và cái đều bắt nguồn từ sự sinh thực khí. Ở các nước có nền nông nghiệp lúa nước như Đông Nam Á, việc thờ sinh thực khí luôn phổ biến. Khi càng nông nghiệp bao nhiêu việc thờ sinh thực khí càng mạnh bấy nhiêu. Họ nh́n thấy ở đó có một sức mạnh đặc biệt có thể đem lại sự tốt tươi, sinh sôi cho hoa màu, phục vụ cho nông nghiệp. Do đó. họ xem đây như hai vật thiêng cần phải đựợc thờ cúng và thần thánh hóa. Và sinh thực khí được biểu hiện qua linga và yoni, nơ nường, chày cối. Một số nước trên thế giới như Trung Hoa, Ấn Độ v́ chất dương tính mạnh mẽ nên chỉ thờ linga c̣n ở Việt Nam với tư duy lưỡng hợp, âm dương hài ḥa nên linga thường đi liền với yoni. Linga chính là biểu tượng cho cơ quan sinh dục nam, c̣n yoni biểu hiện cho cơ quan sinh dục nữ. “Sinh” nghĩa là đẻ, “thực” nghĩa là nảy nở c̣n “khí” là công cụ. Đây là h́nh thái đơn giản nhất của tín ngưỡng phồn thực, nó phổ biến ở các nền nông nghiệp trên thế giới [68;tr.127].
    Linga và yoni là tên khoa học dùng để chỉ sinh thực khí được thờ trong các đền tháp đặc biệt của người Chăm. Trong văn hóa Chăm, linga yoni được gắn liền với nhau thành một chỉnh thể thống nhất được thờ hầu hết ở các đền tháp và mang nhiều ư nghĩa khác nhau. Nó vừa mang chất duơng tính v́ ảnh hưởng văn hóa Ấn nhưng lại vừa thể hiện dưới dạng âm dương của văn hóa bản địa chính là biểu tượng của phồn thực Chăm. Theo quan niệm của người Chăm linga yoni chính là biểu hiện hai mặt âm dương của vũ trụ thể hiện sự sinh tồn của loài người, thông qua h́nh tượng cách điệu linga và yoni. Linga yoni của họ được thờ rất nhiều và phổ biến đồng thời nó cũng biểu tượng cho thần Shiva đầy uy lực. Trong văn hóa Ấn Độ chiếc linga ngoài biểu tượng cho sự phồn thực và mang ư nghĩa tính dục linga c̣n biểu tượng của chiếc cột trụ chống đỡ vũ trụ, của ngọ núi thần thoại Mêru (nơi ngự trị của các thiên thần). Và linga c̣n biểu tượng cho sự vĩnh cửu và tính thống nhất ở mỗi triều đại vua do đó linga trong các biểu hiện nghệ thuật có Ấn Độ giáo. V́ văn hóa Chăm linga đi liền với Shiva cùng với yếu tố bản địa nên có phần biến đổi và nhẹ hơn. Ngoài ra nó c̣n thờ cùng với các vị vua, những vị anh hùng có công với đất nước. Ở Ninh Thuận tại tháp Pô Kluang Giarai, thần Shiva và h́nh mặt vua Pô Kuang Giarai gắn liền với linga đặt trên bệ yoni được xem như mutkhalinga. Không chỉ tháp Pô Kuang Giarai mà tháp Pô Rame cũng vậy. Điều đó cho thấy do ảnh hưởng của tôn giáo vương quyền gắn liền với thần quyền có một sức sống mănh liệt tồn tại cho đến ngày nay. Linga thường khối trụ tṛn, yoni khối vuông ở giữa có đường rănh. Chưa có tộc người nào trên đất nước lại có linga và yoni với những đặc điểm riêng và số lượng nhiều, h́nh dáng đa dạng rất lớn như văn hóa Chăm. Xin miêu tả một số linga tiêu biểu sau:
    Thứ nhất linga gồm có một thành phần mang h́nh khối trụ tṛn, loại này rất phổ biến. Thứ hai linga gồm có hai thành phần, phần trên h́nh trụ phần dưới h́nh khối vuông. Thứ ba linga gồm có ba phần. Ngoài phần h́nh trụ tṛn ở trên và phần h́nh vuông ở dưới, loại linga này c̣n có một đoạn h́nh bát giác ở giữa. Cấu trúc ba phần này phản ánh triết lư Bàlamôn giáo Ấn Độ: Phần h́nh vuông (âm tính) ở dưới ứng với Brahma sáng tạo, khối h́nh bát giác ở giữa là đoạn chuyển tiếp ứng với thần Vishnu bảo tồn c̣n phần h́nh trụ tṛn (dương tính) ở trên ứng với thần Shiva hủy diệt [68;tr.233].
    Việc thờ linga yoni ngoài việc mang ư nghĩa thờ thần Shiva mang chất dương tính th́ c̣n có ư nghĩa khác. Đó chính yếu tố mang tính bản địa trọng âm. V́ vậy linga dược đặt trên yoni đặc biệt là loại linga một thành phần và hai thành phần thể hiện triết lư âm dương, tư duy lưỡng hợp. Linga mang h́nh trụ tṛn biểu tượng cho dương c̣n yoni mang h́nh vuông biểu tượng cho âm. Khi âm dương kết hợp với nhau th́ mọi vật sẽ được sinh sôi, cây cối đâm chồi nảy lộc thể hiện triết lư phồn thực sâu sắc.
    2.3.1.2. Thờ nữ thần phồn thực
    Xuất phát từ nền văn hóa nông nghiệp lúa nước, trọng âm nên người Chăm rất coi trọng chế độ mẫu hệ. Và họ không chỉ có nhiệm vụ sinh đẻ mà c̣n có trách nhiệm rất lớn trong gia đ́nh. Do vậy nhiều nhà khoa học khi nghiên cứu văn hóa Việt Nam trong cơ tầng văn hóa Đông Nam Á đều coi đây là xứ sở của mẫu hệ. Khi nghiên cứu về người Chăm tác giả Bá Trung Phụ có viết “hiện nay trong người Chăm ở Trung Kỳ c̣n những tàn dư rơ rệt, phụ nữ có quyền lấy họ ḿnh làm họ cho con và quyền chia tài sản, phụ nữ giữ thứ cao nhất trong các lễ nghi gia đ́nh, phụ nữ có quyền chọn lấy chồng cho ḿnh và có quyền bắt theo tôn giáo của ḿnh. Cách tổ chức theo chế độ mẫu hệ như thể một bằng chứng nói lên vai tṛ quan trọng của phụ nữ [45;tr.69]. Cho đến tận bây giờ, ở các dân tộc ít người không chịu ảnh hưởng của văn hóa Trung Hoa các dân tộc ở Tây Nguyên (Êđê, Giarai…), vai tṛ phụ nữ rất lớn, phụ nữ chủ động trong hôn nhân, chồng về ở nhà vợ, con cái được đặt tên theo họ mẹ [69; tr.45].
    V́ có truyền thống mẫu hệ cùng với việc người phụ nữ được đề cao như vậy nên các dân tộc trên lănh thổ Việt Nam đều có tín ngưỡng thờ Mẫu, thờ nữ thần gắn liền với tín ngưỡng phồn thực. Đây là h́nh thức tín ngưỡng rất phổ biến ở Đông Nam Á mang tính bản địa. Các vị nữ thần được thờ dưới nhiều dạng, nhiều h́nh thức khác nhau như Bà Chúa Xứ, Bà Chúa Sông, Bà Trời, Bà Đất. Người Việt Nam có truyền thống thờ nữ thần, đó là hệ quả của đời sống tâm linh của cư dân lấy sự trồng cấy nông nghiệp, đặc biệt là trồng cấy lúa nước làm cỏ để hoạt động kinh tế. Ngay cả thủy tổ quốc mẫu mẹ Âu Cơ và những nữ thần vào các giai đoạn khác nhau như Mỵ Nương, Man Nuơng, Liễu Hạnh [8; tr.35]. Và tín ngưỡng thờ Mẫu, thờ các nữ thần thường hướng đến cái đích cuối cùng là phồn thực. Do vậy, tín ngưỡng thờ Mẫu và tín ngưỡng phồn thực có mối liên hệ với nhau.
    Người Chăm ở Ninh Thuận thờ nữ thần Pô Inư Nưgar. Mặc dù ảnh hưởng của văn hóa Ấn (phụ hệ) nhưng nguyên lư mẹ, thờ nữ thần vẫn được đề cao trong văn hóa Chămpa nói riêng và các nền văn hóa nông nghiệp nói chung. Pô Inư Nưgar đuợc coi là thần mẹ xứ sở, ở Ninh Thuận người Chăm Bàlamôn hay Bàni đều thờ vị nữ thần này. Bà được người Việt khi di cư về phương Nam đă tiếp thu văn hóa của người Chăm nên được gọi là Thánh mẫu Thiên Y Ana. Hiện nay, Nha Trang có đền thờ Pô Nagar chính là thờ vị nữ thần này. Về ngôi đền này, nhà nghiên cứu Ngô Văn Doanh cho biết: thoạt đầu là sự Việt hóa cái tên của ngôi đền: chuyển từ tên Chăm Yan Pô Inư Nưgar thành cái tên Thiên Y Ana nửa Việt nửa Chăm. “Thiên” thực là thần trời, là dịch nghĩa của Yan Pô, c̣n Yana là phiên âm của Inư Nưgar [26;tr.34]. Ở An Giang có lễ hội bà chú Xứ cũng có nguồn gốc thừ vị thần Nưgar. Tương truyền thần mẹ xứ sở Pô Inư Nưgar rất linh thiêng. Ở Ninh Thuận cụ thể tại làng Hữu Đức, huyện Ninh Phước có đền thờ Pô Inư Nưgar. Uớc vọng phồn thực được thể hiện rất rơ trong quan niệm thờ cúng và trong các lễ hội tôn vinh bà. Theo truyền thuyết của người Chăm cho rằng Pô Inư Nưgar là nữ thần được tôn xưng thần mẹ xứ sở đuợc trời cử xuống trần gian để tạo ra trời đất, vũ trụ, dạy cho người Chăm nghề trồng lúa, thủy lợi, dệt vải sinh ra hoa Chămpa và trầm hương. Bà hiển linh và giúp đỡ những người hoạn nạn. Họ c̣n cho biết vị nữ thần này có đến 97 chồng và 38 cô con gái đuợc cho là vị thần đă dạy cho phụ nữ Chăm cách sinh đẻ, chữa bệnh suy nhược, hiếm muộn con cái.[35;tr.57]. Đó chính là biểu hiện của tín ngưỡng phồn thực v́ người Chăm quan niệm nữ thần hay mẹ là người tạo nên sự sinh sôi nảy nở, con đàn cháu đống. Hiện nay ở Ninh Thuận có các làng Chăm trực tiếp thờ cúng Pô Inư Nưgar như làng Hữu Đức (xă Phước Hữu, huyện Ninh Phước), Bĩnh Nghĩa (xă Phương Hải, huỵên Ninh Hải), Lạc Trị (xă Phú Lạc, huyện Tuy Phong).
    Một biểu hiện khác trong việc thờ nữ thần phồn thực của người Chăm là thờ nữ thần Pô Yang Jri. Tượng của nữ thần này là một khối đá dựng đứng có vẽ một vạch ngang bằng vôi thể hiện cái miệng của thần. Khi có việc cầu xin nữ thần giúp cho việc chữa bệnh hoặc hiếm muộn con cái người Chăm thường đến chỗ đó khấn vái, đổ rượu lên khúc cây h́nh trụ có dạng bộ phận sinh dục nam và nữ giao hợp. Người ta tin rằng làm như thế thần sẽ giúp cho họ khỏi bệnh hoặc thoả măn sự mong muốn về con cái. Để tượng trưng cho vị nữ thần này chỉ cần một vật ǵ giúp cho người ta liên tưởng đến bộ phận sinh dục của phái nữ như kẽ nứt của cây, đuờng nẻ của đá [7; tr.73]. Như vậy, việc thờ nữ thần Pô Nưgar và Pô Yang Jri là việc làm mà các cư dân nông nghiệp vốn có v́ họ tin rằng các vị nữ thần đó sẽ đem lại may mắn cho họ về sự no đủ, sự sinh tồn. V́ vậy, họ thường làm những động tác mang tính chất phô diễn sự giao hợp để cầu đạt ư muốn của ḿnh.
    2.3.1.3. Tục thờ đá
    Thờ đá, một h́nh thức tín ngưỡng sơ khai xuất hiện từ rất sớm trên thế giới. Rất nhiều dân tộc ở nhiều nơi có tục thờ đá. Với quan niệm vạn vật hữu linh nhiều tộc người luôn có niềm tin trong mọi vạn vật đều có linh hồn. Do đó mà xuất hiện các tín ngưỡng thờ đá, thờ cây. Ở vùng nông nghiệp Đông Nam Á việc thờ đá phổ biến ở nhiều nơi và vẫn giữ được những nét nguyên sơ nhất. Và việc thờ đá cũng có mối quan hệ chặt chẽ đối với tín ngưỡng phồn thực qua việc thờ sinh thực khí đối với các nghi lễ nông nghiệp. Người Chăm ở Ninh Thuận cũng thờ đá và họ quan niệm trong các tảng đá lạ đều có thần linh ngự trị bên trong và có thể mang lại cho họ điều may mắn. Đầu tiên đá gắn với linga yoni. Các cặp linga yoni đều được làm bằng các chất liệu đá sa thạch kể cả mutkhalinga hay tượng kut . Rất nhiều hiện vật khảo cổ như linga, phù điêu, tượng được các nhà khoa học t́m thấy cũng bằng đá sa thạch. Điều đó cho thấy người Chăm có niềm tin vào đá và tục thờ đá ra đời từ rất sớm. Không chỉ dừng lại ở đó mà thờ đá c̣n được thấy trong các đền tháp như Pô Kluang Giarai, Pô Rame, ngay cả tượng của các nữ thần như thần mẹ xứ sở Pô Inư Nưgar, Pô Yang Jri cũng được làm bằng đá. Tất cả cái đó cho thấy yếu tố tín ngưỡng và niềm tin tâm linh đă được người Chăm gửi gắm vào đá ngay từ thời sơ khai. Trong tín ngưỡng phồn thực họ đă chọn đá làm chất liệu để gửi gắm, thể hiện niềm tin, ước vọng, cầu mong của ḿnh. Để thỏa măn ước vọng về sự sinh tồn, no đủ nên họ luôn có những động tác mang tính ma thuật như tưới nước lên linga yoni, lên tượng các nữ thần mong muốn có được cuộc sống sinh sôi trong cây trồng, vật nuôi và con người. Do đó những nghi lễ đối với đá luôn được người Chăm coi trọng. Và tín ngưỡng thờ đá luôn hướng đến cái đích phồn thực tồn tại lâu dài trong niềm tin, suy nghĩ của cư dân Chăm nói riêng và cư dân làm nông nghiệp nói chung. Những nghi lễ trong tín ngưỡng thờ đá và tín ngưỡng phồn thực đều giống nhau đều hướng đến việc sinh sôi nảy nở của tự nhiên và con người cầu mong cho gia đ́nh mạnh khỏe, xóm làng b́nh an, mùa màng tươi tốt, bội thu. Đó là h́nh thức tín ngưỡng dân gian bản địa mang ư nghĩa tâm linh sâu sắc tồn tại trong tâm thức từ xưa đến bây giờ.
    2.3.2. Biểu hiện qua lễ hội
    Lễ hội là h́nh thức biểu hiện rơ nét nhất trong sinh hoạt tín ngưỡng, tôn giáo. Đây chính là nơi lưu giữ rất nhiều giá trị văn hoá tốt đẹp và mang tính cộng đồng. Đồng thời lễ hội c̣n là nơi để con người tập hợp, thắt chặt t́nh đoàn kết và sự biết ơn đối với thần thánh mang dấu ấn tâm linh sâu sắc. Lễ hội thường gồm hai phần: phần Lễ và phần Hội.
    Phần Lễ nghi thức thờ cúng mang màu sắc tâm linh, các lễ vật và qui tŕnh tế lễ thường gắn liền với đặc thù của đối tượng thờ cúng. Lễ thường có ư nghĩa tạ ơn thần thánh, tạ ơn trời đất và tạ ơn những người đă có công với đất nước. Phần Hội chủ yếu là sinh hoạt giải trí, vui chơi làm sống lại truyền thống, các tṛ chơi dân gian đă ăn sâu vào tiềm thức của cộng đồng.
    Lễ hội mang ư nghĩa giáo dục rất lớn đối với các thế hệ sau, hướng về cội nguồn tâm linh, hướng về những giá trị văn hoá của cha ông được thể hiện trong đó. Lễ hội của người Chăm vô cùng phong phú, đa dạng chứa đựng nhiều ư nghĩa khác nhau. Và tín ngưỡng dân gian thể hịên trong lễ hội Chăm rơ nét, trong đó có tín ngưỡng phồn thực. Theo tác giả Sakaya: “tín ngưỡng phồn thực hay nói một cách khác là tư tửong lưỡng hợp (clualesn) hay triết lư âm dương (yin-yang) trong lễ hội Chăm được biểu hiện sâu sắc trên nhiều b́nh diện [55; tr.31]. Qủa đúng như vậy, ngày nay, các lễ hội Chăm ở Ninh Thuận và B́nh Thuận vẫn c̣n dấu vết của tín ngưỡng sơ khai. Ở đây chúng tôi không đi sâu miêu tả kỹ một lễ hội mà chỉ đi t́m những biểu hiện của tín ngưỡng phồn thực thông qua lễ hội.
    2.3.2.1 Lễ hội Katê.
    Katê lễ hội lớn nhất của người Chăm, lễ hội qui tụ đa số cộng đồng người Chăm tham gia. Nó được xem như tết cổ truyền của người Chăm. Không chỉ thế, lễ hội Katê c̣n chứa đựng rất nhiều đặc trưng mang yếu tố tŕnh diễn, nhiều giá trị văn hóa. Đă có rất nhiều nhà khoa học, nhà nghiên cứu viết về lễ hội này. Người Chăm ở Ninh Thuận và B́nh Thuận hàng năm tổ chức lễ hội khoảng 3 ngày nhưng có nơi kéo dài cả tháng. Nó được gọi Mbăng Katê được tổ chức vào khoảng tháng 7 theo lịch Chăm (khoảng tháng 10 dương lịch) diễn ra trong một không gian rộng lớn từ các đền tháp đến làng rồi gia đ́nh. Ở Ninh Thuận, lễ hội Katê được tổ chức cùng lúc, cùng ngày, cùng giờ tại 3 nơi: tháp Pô Kluang Giarai, tháp Pô Rame và đền Pô Inư Nưgar theo các bước sau: Lễ rước y phục- lễ mở cửa tháp-lễ mộc dục-lễ mặc y phục- đại lễ và hội. Katê cơ bản là một lễ hội nông nghiệp mang yếu tố cầu mưa nhưng bên trong nó lại chứa đựng triết lư phồn thực thể hiện dưới dạng âm dương. Đầu tiên nó được thể hiện trong quan niệm của người Chăm về lễ hội. Họ cho biết Katê biểu hiện một nửa cấu trúc thuộc về dương đối lập với âm lễ Chabul. [8] Hơn nữa, lễ hội nhằm mục đích ca ngợi các vị vua được thần hóa nhưng cũng theo cấu trúc nam thần (Pô Kluang Garai, Pô Rame) và nữ thần ( Pô Inư Nưgar). Biểu hiện chính trong lễ hội này là trong nghi thức tế lễ đặc biệt là lễ mộc dục.
    Tại tháp Pô Kluang Giarai sau khi làm lễ mở cửa tháp dâng cúng lễ vật tiếp theo là lễ tắm tượng. Lễ này tại tháp Pô Rame và đền Pô Inư Nuwgar đều có. Trong lễ tắm tượng ông thầy Kamưnây cầm lọ nước thơm dội lên pho tượng vua được thần hóa là một chiếc linga bằng đá được đặt trên bệ đá h́nh vuông biểu tượng cho yoni và mọi người bắt tay nhau cùng tắm cho thần. Khi tắm thầy Kanhi hát “chúng con mang nước này từ con sông Hằng về để gội đầu, rửa chân rửa tay cho thần. Chúng con xin lấy những tấm khăn đẹp nhất mà chúng con dệt để đem lau mồ hôi cho thần”. Và những người dự lễ lấy nước tắm linga yoni từ trên pho tượng bôi lên đầu, lên khắp thân thể ḿnh để cầu mong sự tốt đẹp. Đây là biểu hiện của phồn thực. Ước vọng về phồn thực c̣n đuợc thể hiện rất rơ trong khi hát về nữ thần Pô Inư Nưgar. Khi thầy Rabap hát về nữ thần nhằm cầu thần phù hộ độ tŕ cho sức khỏe, mùa màng tốt tươi.
    “ Mưng kal ka jương tanưh jương likau
    Mưng jương likau yang Po Inư Nưgar
    Mưng kal ka jương tanưk jương twai
    Mưng jương paday yang Po Nưgar
    Mưng kal ka jương tnưh jưong drey
    Mưng jương yang Po Inư Nưgar
    (Thần là nữ thần xứ sở vĩ đại thần sinh ra đất nước con người
    Thần mẹ cho trần gian cuộc sống
    Thần cho cây cối tốt tươi con người nảy nở
    Thần mẹ sinh ra cây lúa, đất đai, ruộng vườn)
    Trong phần đại lễ sau khi lễ tắm tượng thần và mặc y phục kết thúc các lễ vật như rượu, gạo, trầu, cau được bày ra theo biểu tượng âm dương, đực cái. Đây cũng là biểu hiện của tín ngưỡng phồn thực. Tất cả những biểu tượng phồn thực ấy nhằm cầu mong cho sự sinh sôi nảy nở của con người, vật nuôi, cây trồng, mùa màng tốt tươi. Đó chính là lớp văn hóa sơ khai của cư dân nông nghiệp lúa nước mang nặng yếu tố nguyên hợp bản địa. Xung quanh phía ngoài đền tháp các phụ nữ Chăm c̣n bày lễ vật cúng thường gà vịt và trái cây. Họ cho biết cúng như vậy với mục đích cầu thần phù hộ cho con cháu có cuộc sống sung túc, đầy đủ và sinh sôi nảy nở giống như trái cây. Mặc dù mang tính chất cầu mưa những Kate có những biểu hiện theo cấu trúc âm dương mà hầu như các lễ hội nông nghiệp ở Đông Nam Á đều có.
    Nh́n chung lễ hội Katê là lễ hội nông nghiệp mang nhiều yếu tố tŕnh diễn đồng thời cũng mang đậm nét tín ngưỡng bản địa thể hiện sự cầu mong của con người đối với các vị thần nông nghiệp. Đúng như lơi nhận xét của GS. Vũ Ngọc Khánh trong “Văn hóa lễ hội truyền thống cộng đồng các dân tộc Việt Nam”: Qua lễ hội Katê c̣n có thể thấy được tư duy của người Chăm một tư duy nông nghiệp luôn mang theo ư niệm phồn thực (âm dương, đực cái) cầu mong cho sinh sôi nảy nở của con người, vật nuôi, cây trồng, cho mùa màng tốt tươi. Tất cả đều mang ước vọng của một cuộc sống thanh b́nh, êm ả- một đất nước thịnh vượng của người Chăm thời viễn cổ [42; tr 158].
    2.3.2.2. Lễ hội Rija Nưgar ( tống ôn đầu năm )
    Đây là lễ đầu năm mới của cư dân Chăm thu hút khá đông người Chăm tham gia. Lễ Rija Nưgar, được gọi lễ tống ôn đầu năm hay c̣n gọi lễ hội chuyển mùa. Đồng thời đây cũng là lễ múa nằm trong hệ thống lễ múa của người Chăm gồm có: lễ Rija Nưgar (tống ôn đầu năm), lễ Rija Harei (lễ hội múa ban ngày), lễ Rija Dayaup (lễ múa ban đêm) và lễ Rija Pruang (lễ hội múa lớn). Ở đây chúng tôi chỉ khảo sát lễ Rija Nưgar được tổ chức vào tháng giêng đầu năm theo lịch Chăm (khoảng giữa tháng 4 hoặc đầu tháng 5 dương lịch) tức vào lúc giao thời chuyển mùa. Lễ này được xem như lễ hội đầu năm mới nhưng mang tính chất lễ hội nông nghiệp. Theo quan niệm của người Chăm, tháng giêng là tháng sao Rua bắt đầu nở đồng thời đây là thời điểm mà tiếng sấm bắt đầu rền vang ở phía Đông, phía Tây báo hiệu một năm mới sắp đến. Do đó, lễ hội Rija Nưgar diễn ra với ư nghĩa tống tiễn, nhằm tống khứ đi những ǵ xấu xa, xui xẻo của năm cũ để sang năm mới nhận được nhiều điều tốt đẹp cho dân làng, cầu mong nước, cầu mưa để khai hoang, cày cấy. Về nguồn gốc của lễ hội này đă có nhiều nhà nghiên cứu đưa ra nhiều ư kiến khác nhau nhưng chưa được thống nhất. Lễ hội là cả hiện tượng văn hóa rất đặc trưng cho nền văn hóa truyền thống của nhiều dân tộc trong khu vực Đông Nam Á. Bức tranh lễ hội Rija Nưgar là một trong những di sản văn hoá mà người Chăm đă góp vào tô điểm cho kho tàng di sản văn hoá Việt Nam [21;tr.43]. Ở Ninh Thuận đối với người Chăm Bàlamôn (Ahiêr) tổ chức vào ngày thứ 4, 5 con người Chăm Bàni (Awail) tổ chức vào ngày thứ 5, 6 trong tuần và được bắt đầu bằng các ngày lẻ (1,3,5,7) trong tháng giêng. Không gian để diễn ra lễ là một băi đất trống đầu thôn hoặc có thể ngoài biển và bắt đầu dựng nhà lễ. Các nhà lễ thường có hai mái được kết cấu bằng hai cái vi kèo, mái lợp bằng tấm nhựa (ngày xưa thường lợp tranh), diện tích khoảng 8-5 m. Xung quanh nhà lễ được che chắn rất cẩn thận bằng những tấm tiếp tre và chỉ mở một hướng ra vào theo hướng Đông. Người Chăm chọn hướng Đông làm hướng cho cửa ra vào bởi v́ họ cho đây là hướng của thần linh. Lễ hội Rija Nưgar cũng giống như lễ hội Katê mang nhiều yếu tố phồn thực, thể hiện tư duy âm dương rơ nét. Nó được biểu hiện ngay từ quan niệm tổ chức lễ, thời gian diễn ra lễ, các lễ vật và cả cách hành lễ. Trong các làng Chăm ở Ninh Thuận tổ chức lễ Rija Nưgar chúng tôi chọn làng Chăm Bĩnh Nghĩa làm nơi khảo sát v́ theo ư kiến của các nhà khoa học và cả người Chăm cho biết chỉ có ở Bĩnh Nghĩa lễ hội này mới c̣n được lưu giữ tất cả những nét nguyên sơ nhất của văn hóa Chăm và những tín ngưỡng dân gian bản địa.[9]

    Về thời gian diễn ra lễ: được tổ chức trong hai ngày “một ngày vào và một ngày ra”. Cách tổ chức lễ không chỉ riêng lễ này mà hầu như các lễ hội Chăm đều tổ chức như vậy. Tác giả Văn Món-Sakaya cho biết thêm: lễ hội của người Chăm thường diễn ra trong hai ngày và có hai phần gọi là ngày vào (tamư yang) thường cúng vào buổi chiều (âm) và ngày ra (tabik yang) thường cúng vào buổi sáng (dương) [53;tr.45]. Từ đó cho thấy lễ Rija Nugar và lễ hội Chăm cho ta thấy có một điểm chung đều được thể hiện tư duy âm dương rơ rệt, các sự vật luôn được chia làm hai nửa đối lập nhau.
    Về các lễ vật dâng cúng thần linh cũng được chia làm như vậy ngoài gà dê ra c̣n cúng cơm, canh, bánh ngọt, trái cây, trầu cau. Nhưng quan trọng nhất trên bàn lễ có lửa và nước. Đây cũng là h́nh thái mang biểu tượng âm dương. Và các biểu tượng ấy được người Chăm chia thành âm dương mà họ thường gọi: “ngày buổi chiều cúng gà (thuộc âm) và ngày buổi sáng kết thúc cúng dê (thuộc dương). Không chỉ dừng lại ở đó mà ngay cả cách tổ chức tế lễ cũng như lúc hành lễ cũng theo cấu trúc âm dưong rơ rệt. Sau khi cúng cơm dâng cúng các vị thần diễn ra vào ngày thứ nhất ở buổi chiều. Theo người Chăm, đây mới chỉ kết thức một nửa phần đầu (phần âm) của lễ Rija Nưgar. Sau đó phần nửa c̣n lại được tổ chức vào sáng ngày mai cúng dê (thuộc dương). Tín ngưỡng phồn thực thể hiện khá rơ nét trong các h́nh nhân thế mạng. Đây là điểm nổi bật chỉ có Rija Nưgar. Các h́nh nhân thế mạng đựoc làm bằng bột gạo do thầy Mưdwn và thầy Kain thực hiện gồm có: hai cặp đàn bà, hai cặp đàn ông, trâu hai con một đực một cái, gà hai con một trống một mái, chuột hai con một đực một cái. Ngoài ra người ta c̣n nặn thêm một chiếc chày và cối cũng là h́nh ảnh một cặp đực cái [23; tr. 57]. Việc nặn chày cối làm cho chúng tôi liên tưởng đến h́nh ảnh chày cối của người Việt. Tư thời xa xưa, chày và cối bộ công cụ thân thiết của người dân nông nghiệp đă là vật tượng trưng cho sinh thực khí nam và nữ [69;tr.130]. Và những cặp h́nh nhân thế mạng trên được biểu hiện dưới dạng đực cái chính là biểu hiện phồn thực của người Chăm. Đây là kết quả của đời sống nông nghiệp và được biểu hiện trong nghi lễ nông nghiệp của họ. Và những điệu múa trong lúc hành lễ, sau khi làm lễ cúng thần ông thầy cúng bắt đầu nhảy múa. Hầu hết các động tác múa của những điệu múa trên ở các làng Chăm đều giống nhau, đều có múa đạp lửa và mang ư nghĩa là múa cho thần coi. Trong các điệu múa ấy có một điệu múa rất đặc biệt được xem như múa phồn thực hay c̣n gọi múa âm dương.[10] Điệu múa này chỉ có ở làng Chăm Bĩnh Nghĩa. Múa phồn thực được diễn ra sau khi kết thúc lễ hát đối đáp trong ban ngày hoặc trong ban đêm. Để thực hiện điệu múa này người Chăm chọn một người đàn ông có tầm vóc to khoẻ và Bà Bóng đứng ra đảm nhiệm. Người đàn ông sau khi chuẩn bị các nghi thức mặc các y phục như (váy, áo, khăn trùm đầu) bắt đầu cầm ba cây gỗ tre hoặc ba khúc mía có đẽo nhọn phần đầu và nhuộm màu đen giống như h́nh dương vật dài khoảng 25 cm. Khi vào lễ thầy Kadhair kéo đàn Rabap hát về Pô Inư Nưgar, người đàn ông cầm cây dương vật múa nhún nhảy, như động tác giao hợp sau một hồi nhún nhảy trong tiếng ḥ reo và lời khấn vái của người dự lễ th́ người đàn ông chuyển cho bà bóng tiếp tục múa và cuối cùng làm lễ tẩy uế ba cây dương vật. Bên cạnh đó tín ngưỡng phồn thực c̣n đuợc thể hiện trong lời hát đối đáp nam nữ khi hát về Pô Inư Nưgar. Cụ thể như sau:

    - Nam hát: Sa bok kvak par mưng paye lik di hamu tanưh
    - Nữ hát: Sa bok kawh mưng klam, klek di dam hamu tanưk
    (Nam hát: C̣ bay trong buổi sáng tinh mơ, c̣ bay c̣ đậu trên đồng phù sa
    Nữ hát: C̣ bay trong đêm tối mịt mù, c̣ bay c̣ đậu trên đồng lúa xanh)
    Trong tục hát đối đáp trên có nam và nữ, họ hát đối nhau từng đoạn từng ư. Các cặp từ đối nhau trong bài hát nêu trên như “buổi sáng-đêm tối”, “tinh mơ-mịt mù”, “đồng phù sa-đồng lúa xanh” thể hiện hai mặt âm dương đối lập nhau [53;tr.48]. Tất cả các biểu hiện được chia thành hai nửa âm dương trong lễ hội Rija Nưgar đều là biểu hiện của ước vọng phồn thực. Có thể nói, ước vọng về phồn thực được gửi gắm trong lễ hội Chăm cụ thể lễ hội Rija Nưgar là khá rơ nét, mang đậm chất của văn hóa bản địa. Chúng ta rất dễ thấy h́nh thức tín ngưỡng này đă ăn sâu trong văn hóa Chăm. Và đến một lúc nào đó khi các lễ hội Chăm được tổ chức th́ biểu hiện của nó lại hiện lên rất rơ.
    2.3.3 Biểu hiện qua qua kiến trúc, nghệ thuật điêu khắc
    2.3.3.1 Biểu hiện qua kiến trúc
    Trong văn hóa Chăm kiến trúc một trong những lĩnh vực được coi khá nổi bật nhất trong hệ thống di sản văn hóa vật thể. Khi nói đến kiến trúc phải kể đến đền tháp. Và đền tháp có phong cách khá độc đáo. Khắp dải đất Duyên hải miền Trung ở đâu cũng thấy tháp Chăm đứng sừng sững chịu đựng trước sự khắc nghiệt của thiên nhiên và thời gian và được kết thành quần thể. Hiện nay, tại thánh địa Mỹ Sơn c̣n có cả quần thể tháp lộ thiên. Đă có rất nhiều nhà khoa học, nhà nghiên cứu của phương Tây và Việt Nam bỏ nhiều công sức nghiên cứu về tháp Chăm nhưng vẫn chưa giải mă được kĩ thuật xây tháp. Trong tâm thức của cư dân Chăm đền tháp có vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần không chỉ đơn giản cơ sở thờ tự tôn giáo mà c̣n mang y nghĩa tâm linh. Tại Ninh Thuận có ba khu vực tháp lớn nhất đó là tháp Pô Kluang Giarai (Phan Rang-Tháp Chàm), tháp Pô Rame (Hậu Sanh-Ninh Phước) và tháp Ḥa Lai. Ở đây chúng tôi chỉ khảo sát hai tháp chính Pô Kluang Giarai và Pô Rame. Đây là hai tháp thường xuyên diễn ra lễ hội với những nghi thức cúng tế, múa đặc biệt Pô Kluang Giarai là nơi tổ chức chính của lễ hội Katê. Hai tháp này cũng như các tháp khác trong văn hóa Chăm v́ ảnh hưởng các giáo lư của Bàlamôn nên ngoài ư nghĩa tượng trưng cho ngọn núi Meru trong thần thoại Ấn Độ, trung tâm vũ trụ ngự trị của thánh thần c̣n có những ư nghĩa khác như thể hiện niềm tin tín ngưỡng.
    Tháp Pô Kluang Giarai là một cụm tháp rất lớn và tương đối hoàn chỉnh gồm có ba tháp: tháp chính dùng để thờ vua Pô Kluang Giarai dưới dạng linga yoni. C̣n hai tháp phụ là tháp Lửa và tháp Cổng được quay về hướng đông. Điều đặc biệt ở đây ngoại trừ một tháp mang dạng h́nh thuyền c̣n hai tháp c̣n lại trong đó có tháp chính được xây dựng theo dạng h́nh núi biểu tượng cho dương (linga), bệ tháp mang dáng h́nh vuông biểu tượng cho âm (yoni). Ngoài ra trên đỉnh tháp c̣n có ḥn đá với đầu nhọn hướng lên trời. Theo chúng tôi ḥn đá trên đỉnh của tháp chính là biểu tượng của linga. Đó là những biểu hiện rơ nhất của tín ngưỡng phồn thực. Hơn nữa, tháp Chăm c̣n mô phỏng cho sinh thực khí nam (biến thể của tháp h́nh núi) qua lát cắt bổ đôi và các bệ tháp mang h́nh vuông biểu tượng cho sinh thực khí nữ. Tháp Pô Rame cũng vậy, đây là một trong những tháp lớn của Ninh Thuận nhưng nhỏ hơn tháp Pô Kluang Giarai và chỉ có hai tháp. Kiến trúc của tháp cơ bản vẫn biểu hiện dưới dạng âm dương và cũng linga trên đỉnh tháp. Từ đó cho thấy người Chăm đă gửi ước vọng của ḿnh vào trong cả cơ sở thờ tự của tôn giáo và biểu hiện phồn thực đậm nét.
    2.3.3.2 Biểu hiện qua nghệ thuật điêu khắc
    Trong di sản văn hóa Chăm cùng với đền tháp điêu khắc cũng chiếm một vị trí vô cùng quan trọng. Có thể nói điêu khắc Chăm đă đạt đến đỉnh cao với những đường nét, họa tiết vô cùng sắc sảo với các phong cách khác nhau. Và điêu khắc Chăm đă trở thành biểu tượng của nền văn hóa chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn hóa Ấn. Và những bức tượng điêu khắc đó luôn phản ánh văn hóa, tín ngưỡng, tôn giáo, đặc biệt ước vọng phồn thực. Thứ nhất các linga yoni bằng đá một trong những tượng điêu khắc độc đáo, thể hiện ước muốn của con người về cuộc sống tốt đẹp hơn. Ngoài ra các tượng Shiva gắn với linga. Đó là những pho tượng được tạo với tư thế ngồi, tay cầm linga. Không chỉ tượng dạng người mà tượng voi Ganesa tay cũng cầm linga.[11] Thậm chí không chỉ nam thần mà c̣n có nữ thần tay cũng cầm linga. Các pho tượng trên được chúng tôi khảo sát tại Bảo tàng tổng hợp tỉnh Ninh Thuận và nhà trưng bày Inrasara. Thứ hai là tượng vũ nữ Aprasa với h́nh ảnh bầu ngực rất lớn nhưng bụng thon thể hiện khát vọng về sự dồi dào, sinh sôi và no đủ của người Chăm. Qua các pho tượng trên cho chúng tôi thấy tín ngưỡng phồn thực của người Chăm ở Ninh Thuận không chỉ mang tính bản địa mẫu hệ mà c̣n thể hiện chất dương tính phụ hệ, không chỉ đơn thuần là tín ngưỡng dân gian mà c̣n gắn liền, đi đôi với tôn giáo, ảnh hưởng đậm nét của tôn giáo. Có lẽ đây chính là nét riêng biệt và độc đáo nhất của tín ngưỡng phồn thực Chăm.








    2.3.4 Biểu hiện qua nghi lễ ṿng đời người
    2.3.4.1. Biểu hiện qua nghi lễ cưới hỏi
    Cưới hỏi là một việc hệ trọng nên người Chăm Bàlamôn luôn có những nghi lễ đặc biệt mang đậm màu sắc tín ngưỡng tôn giáo. Và trong những nghi lễ ấy đều có biểu hiện của tín ngưỡng và rất rườm rà. Chúng tôi không mô tả về các nghi thức cưới xin mà chỉ đi t́m những biểu hiện cuả tín ngưỡng phồn thực. Đối với người Chăm Ahiêr (Bàlamôn) việc cưới xin hay động thổ phải đều nhờ thầy đến để coi ngày giờ.
    Về thời gian tổ chức lễ cưới thường chọn những tháng như tháng 3, 6, 10, 11 đặc biệt nhằm vào những ngày hạ tuần trăng để tiến hành các nghi lễ cưới. Họ kỵ tháng tư bởi v́ tháng tư là tháng của chết chóc. Và ngày cưới phải tổ chức vào các ngày chẵn, các số thuộc âm 2,4,6,8,10,12,14 theo Chăm lịch và phải vào ngày thứ ba, thứ tư, thứ năm trong tuần. Trong những ngày trên th́ lễ cưới chính thức được tính vào ngày thứ tư. Họ cho biết ngày thứ tư thuộc về đất nẻ, đất tốt dùng để trồng tỉa, hoa màu. V́ vậy mà lễ cưới được tổ chức vào ngày thứ tư nhằm để cầu mong cho đôi vợ chồng sinh con đẻ cái đầy đàn. Ngoài ra, thứ tư c̣n là ngày giữa tuần, ngày âm dương gặp nhau, giao nhau. Trước khi lễ cưới diễn ra khoảng hai ngày người Chăm có tổ chức lễ Paklawh panơc gah kamei. Mỗi gia đ́nh đều phải tổ chức lễ này và có 5 người đại diện. Đây c̣n gọi lễ quyết định hôn lễ nên có tên gọi là “lễ dứt lời”. Trong lễ này sau khi các lễ vật được chuẩn bị xong đặt lên mâm lễ cầu khấn tổ tiên gồm có 5 miếng trầu, 5 miếng cau. Con số 5 là con số lẻ cho thấy đây là văn hóa của người làm nông nghiệp luôn coi trọng số âm. Và các lễ vật ấy luôn cầu mong cho cô dâu, chú rể có hạnh phúc, làm ăn phát tài và con đàn cháu đống. Đây cũng là một biểu hiện khá rơ nét. Trong các nghi lễ cưới xin có một lễ biểu hiện khá rơ yếu tố phồn thực đó là lễ nhập pḥng the. Đối với lễ này sau khi cô dâu chú rể và mọi người đă tập trung đầy đủ tại pḥng khách, ông thầy Inưmư đă cầm tay phải của chú rể (biểu tượng dương) dắt đến pḥng the của cô dâu. Sau đó ông thầy Inưmư của nhà gái bắt lấy tay trái (biểu tượng âm) của chàng rể và dắt vào pḥng the.[12] Việc làm đó với mục đích muốn cầu cho âm dương giao ḥa lẫn nhau. Một biểu hiện nữa trong lễ pḥng the chính là thủ tục ăn trầu. Đây là h́nh thức khá phổ biến của cư dân nông nghiệp và trầu cau là điều không thể thiếu được đối với việc cưới xin. Và tục ăn trầu được tiến hành như sau: cô dâu chọ lấy một lá trầu to nhất, đẹp nhất xé làm đôi, têm với cau, vôi và đưa cho chú rể là biểu tượng âm, quả cau chú rể đưa cho cô dâu là biểu tượng dương. Các nghi thức cưới xin của người Chăm đặc biệt các biểu hiện trên đều được thể hiện dưới dạng âm, dương. Đó chính là yếu tố bản địa rơ nét trong văn hóa Chăm. Mặc dù ảnh hưởng của giáo ly tôn giáo nhưng tín ngưỡng bản địa vẫn thể hiện rơ trong việc cưới xin của họ.
    2.3.5.2. Biểu hiện qua nghi lễ tang ma.
    Cũng như nghi lễ cưới xin mà nghi lễ tang ma của người Chăm theo đạo Bàlamôn cũng có rất nhiều nghi thức khác nhau và mang màu sắc tôn giáo. Họ theo tục hỏa táng là chủ yếu c̣n người Chăm theo đạo Bàni là thổ táng. Họ quan niệm chết là sư đầu thai trở lại và rẽ sang một thế giới hoàn toàn khác và phân biệt có nhiều loại chết như chết trọn vẹn và chết không trọn vẹn. Người Chăm cho rằng chết trọn vẹn (mutai siam) là những người khi chết thi thể c̣n nguyên vẹn, không bị tật nguyền và khi chết không rơi vào những ngày kỵ. C̣n “chết không trọn vẹn” (mutai bhaw) là việc khi chết không chết ở nhà hoặc chết do chiến tranh, bị tai nạn, tự tử, chết không toàn thây. Do đó tùy theo mỗi loại chết mà có những nghi lễ khác nhau. Trong các nghi thức của tang ma được tổ chức trong bốn ngày trước khi làm lễ hỏa táng có lễ cho ăn. Lễ này được tiến hành vào ngày thứ nhất. khi xin thần linh xin phép làm lễ cho ăn, ông pàxế làm nghi thức phồn thực để đầu thai cho người chết. Nghi thức này được tiến hành rất cẩn thận cụ thể như sau: ông vẽ bùa lên mặt mủng gạo, lấy 5 hạt gạo bỏ lên lá trầu, một hạt gắn vào quả cau bịt lại. Ông giải thích rằng đó là tượng trưng cho âm vật đàn bà. Ông làm phép vỗ hai tay vào nhau cho âm dương giao ḥa và vẽ bùa lên đọt lá chuối non vào tờ giấy mạ vàng cắt h́nh lá bồ đề phủ kín lên mặt người chết [6;tr. 314]. Việc làm đó có ư nghĩa cầu mong cho người chết được đầu thai trở lại vào kiếp người và tiếp tục sinh sôi nảy nở, con đàn cháu đống.


    Tiểu kết

    Tín ngưỡng phồn thực một h́nh thức tín ngưỡng nông nghiệp, nó đă thấm sâu trong các nền văn hóa nông nghiệp. Văn hóa Chăm cũng vậy, tín ngưỡng phồn thực của người Chăm theo Bàlamôn ở Ninh Thuận được biểu hiện khắp các mặt của cuộc sống đặc biệt trong đời sống văn hóa của họ. Với một nền văn hóa phong phú và đa đạng như văn hóa của người Chăm ở Ninh Thuận tín ngưỡng phồn thực Chăm được biểu hiện trên hai b́nh diện cơ bản: đó là đời sống vật chất cụ thể dưới các h́nh thức thờ các biểu tượng, kiến trúc, điêu khắc và đời sống tinh thần như lễ hội, nghi lễ ṿng đời. Trong các biểu hiện trên chúng tôi thấy biểu hiện dưới các h́nh thức thờ các biểu tượng và biểu hiện qua lễ hội là rơ nhất. Những biểu hiện đó cho thấy h́nh thức tín ngưỡng này vừa mang tính bản địa vừa mang tính ngoại lai đă góp phhần tô điểm thêm cho văn hóa của người Chăm tại nơi đây. Trải qua thời gian của lịch sử, trên cơ sở giao lưu, tiếp thu văn hóa Ấn Độ mà tín ngưỡng phồn thực của họ mang tính tôn giáo đậm nét và họ đă biến đổi thành một thứ tôn giáo riêng, nâng lên tôn thờ cho đến hôm nay. Và nó đă làm đời sống văn hóa của người Chăm Bàlamôn ở Ninh Thuận phong phú hơn, đặc sắc hơn. Ngày nay, trong thời kỳ hiện đại nhưng tín ngưỡng phồn thực vẫn c̣n chiếm vị trí quan trong trong đời sống văn hóa của cư dân Chăm. Và nó được gắn liền, đi kèm với những nghi thức, nghi lễ của các lễ hội và các hiện tượng văn hóa khác. Tóm lại, tín ngưỡng phồn thực của người Chăm nơi đây đă cho thấy nó có một sức sống đăc biệt dù theo ḍng chảy của thời gian những trong các mặt của đời sống văn hóa của người Chăm đâu cũng thấy biểu hiện của nó.

    CHƯƠNG 3
    TÍN NGƯỠNG PHỒN THỰC VỚI SỰ GIAO LƯU VĂN HÓA

    3.1. So sánh với tín ngưỡng phồn thực của các dân tộc khác
    Người Chăm Bàlamôn và các tộc người khác ở Việt Nam đều là cư dân nông nghiệp nên họ đều có tín ngưỡng phồn thực. Ở mỗi tộc người nó chỉ biểu hiện ở mỗi h́nh thức khác nhau nhưng cùng có chung ư nghĩa ca ngợi sự sinh sôi nảy nở của con người và vạn vật muôn loài và tôn thờ cơ quan sính sản. Tùy theo mỗi giai đoạn lịch sử mà h́nh thức tín ngưỡng này có những biến đổi khác nhau. V́ vậy mà những biểu hiện của nó cũng có những nét khác biệt cơ bản. Ở đây chúng tôi không thực hiện khảo sát và so sánh đối với người Chăm Bà ni v́ họ không có tín ngưỡng phồn thực.[13]
    Thứ nhất: đối với người Việt có hai dạng biểu hiện cơ bản: thờ sinh thực khí và hành vi giao phối. Về việc thờ sinh thực khí giữa người Chăm và người Việt hoàn toàn giống nhau chỉ khác nhau tên gọi khác nhau tên gọi mà thôi. Một bên gọi là linga yoni c̣n bên kia gọi nơ nường. Đây là h́nh thức biểu hiện cơ bản mà các dân tộc Đông Nam Á đều có. Cả hai đều có tư duy lưỡng hợp, âm dương và những biểu hiện đều ở dưới dạng tác động của hai cái này với nhau và mang tính ma thuật để ḥa hợp từ đó sinh sôi nảy nở cho tự nhiên và con người. Nhưng điểm khá biệt ở đây chính là chỗ sinh thực khí của người Chăm có phần nghiêng về dương tính nhiều hơn và mang tính tôn giáo dưới dạng thờ thần Shiva gắn liền với linga. Trong khi đó sinh thực khí của người Việt thể hiện hai mặt đối lập nhau giữa âm và dương, đực và cái rơ rệt như chày cối, nơ nường, trống đồng...Một điểm khác biệt nữa là người Việt có thờ hành vi giao phối c̣n người Chăm chúng tôi khảo sát không thấy có hoặc có nhưng rất ít. . Khi giao lưu, tiếp biến văn hóa và ảnh hưởng bởi văn hóa Ấn Độ tín ngưỡng phồn thực của họ có phần biến đổi trên cơ sở tín ngưỡng bản địa nhưng vẫn giữ được nét văn hóa bản địa. Một điểm khác biệt thứ ba tín ngưỡng phồn thực Chăm biểu hiện qua sinh thực khí rất nhiều c̣n trong lễ hội dân gian rất ít c̣n người Việt hoàn toàn ngược lại trong các lễ hội dân gian rất dễ nhận ra biểu hiện của nó và khá rơ như trong lễ hội tùng dí, lễ hội tṛ trám.. Trên nắp đồng t́m được ở làng Đào Thịnh (Yên Bái) khoảng 5000 năm trước công nguyên, xung quanh h́nh mặt trời là tượng bốn đôi nam nữ đang giao phối với nhau. Ở thân thạp Đào Thịnh khắc h́nh những con thuyền nối đuôi nhau, khiến cho hai con cá sấu-rồng được gắn với mũi và lái của chúng chạm nhau trong tư thế giao hoan [68; tr.129].
    Thứ hai: đối với tộc người thuộc ngữ hệ Mă Lai-Nam Đảo cùng với người Chăm và người Tây Nguyên như người Êđê, người Raglai, người Giarai cũng có tín ngưỡng phồn thực. Hiện nay, khi dựng nhà mồ người dân Tây Nguyên vẫn đặt tượng nam nữ đang giao phối một cách hồn nhiên với bộ phận sinh dục được phóng to [69;tr.345]. Ngoài ra, có nhiều cột tả cặp vú phụ nữ, thường được làm ở đầu cầu thang lên sàn nhà, tượng trưng cho sự nuôi dưỡng, cảm giác hưng phấn tính dục. Dưới cặp vú thường có khắc họa hoa thị bản lớn hay chặt phác những h́nh chữ thập sâu với ư nghĩa biểu tả, tượng trưng, cách điệu sinh thực khí nữ. Cá biệt có tượng người đàn bà khóc mà vẫn nhấn mạnh âm vật một cách rơ ràng, hơn thế lại c̣n bôi màu đỏ, màu vàng và đen. Tượng thiếu nữ cầm trái bầu lại nghiêng về sự ẩn dụ, sự biểu hiện khát khao tính dục và sinh sôi một cách thuần khiết. Ngay cả chiêng h́nh bầu có núm nhỏ ở giữa là sự mô phỏng bộ ngực phụ nữ mạnh khỏe, chắc, sung măn cho nên nó cũng trở thành biểu tượng của người phụ nữ, nói chung. Hơn nữa, họ c̣n có cả những nghi lễ phồn thực trong lễ thức nông nghiệp. Qua các biểu hiện trên chúng tôi thấy giữa các tộc người Chăm và người Tây Nguyên có những điểm giống nhau ở chỗ cả hai đều có những nghi lễ phồn thực liên quan đến nông nghiệp. Có một điểm khác nhau cơ bản người Tây Nguyên thờ hành động giao phối giống như người Việt với bộ sinh thực khí rất lớn c̣n người Chăm Bàlamôn không có.
    Nh́n chung tín ngưỡng phồn thực của người Việt, người Chăm và người Tây Nguyên đều có những nét giống và khác nhau. Cùng cái gốc văn hóa nông nghiệp nên nguồn gốc, sự h́nh thành của tín ngưỡng trên và các tín ngưỡng khác đều giống nhau. Và đó chính là những sắc thái, đa dạng của văn hóa tộc người trong nền văn hóa thống nhất Việt Nam. Trong các tộc người trên tín ngưỡng phồn thực của người Việt và người Tây Nguyên vẫn giữ được những nét nguyên sơ nhất của văn hóa bản địa. C̣n cư dân Chăm Bàlamôn ở Ninh Thuận vốn là những người làm lúa nước nên tín ngưỡng của họ trên cơ sở của cái bản địa không thay đổi họ c̣n tiếp thu những giá trị văn hóa bên ngoài để tạo nên sự khác biệt, độc đáo riêng của họ. Đó chính là nền văn hóa nông nghiệp cùng với tư duy nông nghiệp, quan niệm âm dương thể hiện một cách nhất quán, tín ngưỡng phồn thực Chăm cơ bản vẫn là tín ngưỡng dân gian bản địa rơ nhất. Đúng như lời nhận xét của GS.VS.TSKH Trần Ngọc Thêm trong công tŕnh “T́m về bản sắc văn hóa Việt Nam” (1996/2004), Nxb Tổng hợp Tp.Hồ Chí Minh, tr. 444: đối với số đông dân chúng người Chăm th́ thần Shiva, tượng linga chỉ là h́nh thức c̣n ước vọng phồn thực và ḷng sùng kính các nữ thần địa phương, các anh hùng dân tộc truyền thống của ḿnh mới là nội dung.

    3.2. Tín ngưỡng phồn thực với sự giao lưu văn hóa
    Trong quá tŕnh h́nh thành và phát triển cũng như trong quá tŕnh giao lưu, tiếp biến văn hóa với văn hóa bên ngoài trong đó có văn hóa Ấn Độ, văn hóa Trung Hoa và văn hóa khu vực Đông Nam Á tín ngưỡng phồn thực của người Chăm nói riêng và của Việt Nam nói chung đă tiếp thu và ảnh hưởng bởi những giá trị văn hóa bên trong của các nền văn hóa ấy. Và những giá trị ấy đa trao đổi, ảnh hưởng với những giá trị vốn có trong tín ngưỡng phồn thực. Nó ḥa quyện với nhau trong suốt một thời gian lịch sử khá dài tùy theo cách tiếp thu nhanh hay chậm của tộc người. Trải qua nhiều giai đoạn, nhiều thời kỳ khác nhau đến bây giờ thông qua các biểu hiện của h́nh thức tín ngưỡng này ta có thể nhận ra những nét tương đồng và những nét khác nhau. Không chỉ tín ngưỡng phồn thực mà các hiện tượng văn hóa khác cũng vậy. Hiện nay, người ta chỉ có thể nhận ra tín ngưỡng phồn thực qua những di tích văn hóa mà thôi v́ nó ngày cfang mai một đi. Đối với người Chăm nói chung và người Chăm Bàlamôn ở Ninh Thuận nói riêng trong quá tŕnh tương tác với văn hóa Ấn Độ trên cơ sở gốc văn hóa bản địa với tu duy âm dương, lưỡng hợp rơ nét họ đă tiếp thu những giá trị văn hóa mới, những yếu tố mới thông qua tôn giáo Bàlamôn và văn hóa Ấn Độ. V́ vậy mà tín ngưỡng phồn thực của họ khá đặc biệt và vô cùng mạnh mẽ trên mọi lĩnh vực của đời sống văn hóa. Từ đó cho ta thấy thông qua tín ngưỡng phồn thực của người Chăm có thể nhận thấy rơ sự giao lưu văn hóa rơ rệt. Vfa trong quá tŕnh giao lưu văn hóa ấy người Chăm nói riêng và các dân tộc ở Việt Nam nói chung đă tiếp thu và biến đổi những giá trị văn hóa đó và làm giàu bản sắc văn hóa của dân tộc và tạo ra một tinh thần riêng, tinh thần dân chủ trong văn hóa Việt. Tín ngưỡng phồn thực và các h́nh thức tín ngưỡng dân gian khác ở nước ta đều có sự giao lưu, tiếp biến văn hóa và đó là điều tất yếu của một nền văn hóa bởi v́ văn hóa luôn ở trong trạng thái động chứ không phải trạng thái tĩnh, luôn luôn giao lưu và tiếp nhận những giá trị văn hóa mới.
    Hiện nay, trong đại mới việc xem xét các hiện tượng văn hóa dưới góc độ giao lưu, tiếp biến văn hóa là việc cần thiết. Đối với tín ngưỡng phồn thực cũng vậy, việc giao lưu văn hóa của h́nh thức tín ngưỡng này đă tiếp thu nhiều giá trị văn hóa tốt đẹp. Bên cạnh đó cần nhận ra những yếu tố nào là văn hóa bản địa và những yếu tố nào là tiếp thu, biến đổi các giá trị văn hóa khác để từ đó góp phần làm phong phú và đa dạng nền văn hóa Việt Nam trong cơ tầng văn hóa Đông Nam Á.
    3.3 Những giải pháp, kiến nghị để bảo tồn, giữ ǵn, phát huy những giá trị văn hóa trong tín ngưỡng phồn thực của người Chăm tại Ninh Thuận.
    3.3.1 Những định hướng cơ bản
    Trong thời đại khoa học-công nghệ như hiện nay, kinh tế phát triển nhanh cùng với việc toàn cầu hóa hội nhập với thế giới đă tạo ra rất nhiều thời cơ và thách thức. Vấn đề đặt ra ở đây chính là văn hóa phát triển như thế nào trong thời đại mới đang là điều quan tâm của nhiều nhà khoa học trên thế giới. Để phát triển bền vững phát triển kinh tế phải đi đôi với việc phát triển văn hóa, phải lấy văn hóa làm nền tảng, kinh tế. Và toàn cầu hóa đặt ra yêu cầu phải giao lưu với các nền văn hóa trên thế giới. Khi bước vào giai đoạn hội nhập với quốc tế việc giao lưu hợp tác với nhau trong đó có văn hóa sẽ giúp ta tiếp thu những giá trị văn hóa từ bên ngoài vào đồng thời phải bảo tồn, phát huy văn hóa dân tộc. Đây là một bài toán khó của văn hóa nước nhà trong nền kinh tế thị trường, mở rộng quan hệ quốc tế, làm bạn với tất cả các nước trong khu vực và trên thế giới. Thực tiễn cho thấy phải giữ ǵn bản sắc văn hóa dân tộc trong thời kỳ mới. V́ văn hóa là một hệ thống mở nên vấn đề giữ ǵn bản sắc là vấn đề vô cùng quan trọng. Để làm được điều đó ,một mặt ta phải dung nạp những yếu tố văn hóa ngoại lai, những giá trị văn hóa mới nhưng mặt khác phải loại bỏ những yếu tố lạc hậu, chống lại những luồng văn hóa độc hại, những yếu tố phản văn hóa, phi văn hóa, vô văn hóa. Có như vậy ta mới có thể làm giàu và phát triển văn hóa dân tộc. Từ khi Đảng và Nhà nước đề ra đường lối đổi mới, mở cửa đă đem lại nhiều thành tựu to lớn như tốc độ tăng trưởng kinh tế cao, đời sống của nhân dân cũng được nâng cao. Bên cạnh đó mặt trái của nền kinh tế thị trường cùng với toàn cầu hóa đă làm cho những giá trị văn hóa truyền thống bị lu mờ và dần dần mất đi. Do đó Đảng và Nhà nước ta đă xác định rơ vị trí, vai tṛ, tầm quan trọng của văn hóa đối với sự phát triển kinh tế xă hội của đất nước. Nghị Quyết Hội nghị Trung ương Đảng số 05 khóa VIII và Kết luận Hội nghị Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa IX đă nêu rơ: “Tiếp tục thực hiện Nghị quyết Trung ương Đảng số 05 khóa VIII về việc xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”. Đây là quan điểm hoàn toàn đúng đắn mang tính chiến lược của Đảng ta trong việc xây dựng và phát triển sự nghiệp văn hóa ở nước ta. Trước t́nh h́nh đó vấn dề bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc đặc biệt là văn hóa dân tộc thiểu số là điều cần phải làm và mang tính cấp thiết.
    Đối với văn hóa Chăm một nền văn hóa với những sắc thái riêng biệt, độc đáo trải qua nhiều giai đoạn lịch sử với nhiều nếp gẫy văn hóa đă để lại nhiều di sản văn hóa có giá trị, một nền văn hóa đă có một thời gian dài phát triển khá rực rỡ hội tụ tất cả các yếu tố của văn hóa khu vực. Đó chính là văn hóa bản địa nông nghiệp lúa nước trong cơ tầng văn hóa Đông Nam Á và giao lưu với văn hóa Ấn. Và văn hóa Chăm luôn được các nhà khoa học, các nhà nghiên cứu quan tâm và đưa ra những giải pháp nhằm bảo tồn, giữ ǵn và phát huy các giá trị của văn hóa này. Riêng người Chăm ở Ninh Thuận v́ chăm lo phát triển kinh tế được họ coi trọng nhiều hơn so với việc giữ ǵn bản sắc văn hóa dân tộc và kết quả diều tra xă hội học cho thấy việc đồng bào Chăm đặc biệt là tuổi trẻ số lượng người nghiên cứu cũng như biết đến hay hiểu sâu về văn hóa của tộc người ḿnh là rất ít, chỉ có những nhân sĩ, trí thức Chăm quan tâm nghiên cứu mà thôi. Do đó Đảng và Nhà nước đă ban hành một số chính sách cho thấy sự quan tâm đến việc bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc thiểu số, trong đó có văn hóa Chăm. Đặc biệt là chỉ thị 121/CT-TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng ban hành ngày 26/10/1981 về công tác đối với đồng bào Chăm tạo điều kiện thuận lợi cho đồng bào Chăm phát triển toàn diện trên tất cả các lĩnh vực. Hơn nữa, ngày 28/2//2004 Chính phủ tiếp tục ra chỉ thị về việc đẩy mạnh phát triển kinh tế-văn hóa xă hội vùng đồng bào Chăm. Sau một thời gian đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng ngành Văn hóa Thông tin tỉnh Ninh Thuận cùng với Bộ Văn hóa Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đă thu được nhiều kết quả đáng khích lệ. Di sản văn hóa vật thể và phi vật thể Chăm như đền tháp, kiến trúc, diêu khắc, tín ngưỡng, tôn giáo lễ hội được bảo tồn và khôi phục. V́ vậy đồng bào Chăm có nhiều thuận lợi trong việc hưởng thụ và sáng tạo văn hóa ngay tại địa phương ḿnh. Để góp phần t́m hiểu về văn hóa Chăm, Trung tâm Nghiên cứu Văn hóa Chăm đă được thành lập được đẩy mạnh công tác nghiên cứu và đă có nhiều công tŕnh có giá trị vừa mang tính lư luận vừa mang tính thực tiễn cao. Ngoài ra Đoàn Nghệ thuật dân gian Chăm cũng được thành lập.


    3.3.2 Những giá trị văn hóa trong tín ngưỡng phồn thực của người Chăm ở Ninh Thuận.
    Văn hóa bao giờ cũng những giá trị của nó. V́ vậy bất kỳ một hiện tượng văn hóa nào như phong tục, tập quán, tín ngưỡng, lễ hội hay tôn giáo đều có giá trị. Khi nói đến giá trị là nói đến những cái được cộng đồng người trong xă hội thừa nhận và phải trải qua một thời gian rất dài. Và văn hóa cũng vậy chứa đựng rất nhiều giá trị. Trong văn hóa Chăm tín ngưỡng phồn thực cũng mang giá trị riêng. Tùy theo cách tiếp cận dưới nhiều góc độ khác nhau các nhà khoa học có thể t́m ra nhiều giá trị khác nhau. Nói đến tín ngưỡng phồn thực Chăm là nói đến một hiện tượng văn hóa độc đáo tồn tại suốt chiều dài lịch sử của người Chăm. Đôi với người Chăm Bàlamôn ở Ninh Thuận h́nh thức tín ngưỡng này đă ăn sâu trong tiềm thức của họ. Cho đến nay mặc dù với những biến động của lịch sử, của thời gian nhưng nó vẫn giữ được vị trị khá quan trọng trong đời sống văn hóa của họ trên tất cả các mặt tại mảnh đất này. Qua quá tŕnh khảo sát những biểu hiện của tín ngưỡng phồn thực trong đời sống văn hóa người Chăm tại Ninh Thuận chúng tôi thấy có một số giá trị văn hóa như sau:
    Thứ nhất: đó là sự cầu mong, ước vọng và niềm tin được thần thánh hóa về một cuộc sống no đủ, vế sự sinh tồn, về sự sinh sôi nảy nở của con người, vật nuôi và cây trồng. Đó là điều mà các cư dân nông nghiệp như người Chăm hằng mong muốn trước thiên nhiên vô cùng khắc nghiệt.
    Thứ hai: là ḷng ngưỡng mộ, niềm tin của họ đối với các nữ thần, các vị vua, những anh hùng dân tộc được thờ cúng trong các đền tháp gắn với biểu tượng linga yoni đă đem lại mưa thuận gió ḥa, mùa màng tốt tươi, bội thu. Những người làm lúa nước luôn mong muốn về vấn đề này và đó là kết quả để con người có cuộc sống và sinh tồn.
    Thứ ba: với những biểu hiện qua các mặt của đời sống vật chất và tinh thần thể hiện dưới dạng âm dương cho thấy tư duy khoa học về lưỡng hợp, âm dương của người Chăm là có từ rất sớm. Đó không chỉ là tư duy của riêng người Chăm mà c̣n của cả phương Đông nói chung đặc biệt những nền văn hóa nông nghiệp
    Trong những giá trị trên chúng tôi thấy giá trị thứ hai là niềm tin đối với các đối tượng thờ cúng là các nhân thần, các vị vua nổi bật hơn v́ đây chính là điểm khác biệt, là nét chủ đạo của văn hóa Chăm đối với các văn hóa của các tộc người khác. Và nó cũng góp phần nâng tín ngưỡng phồn thực của người Chăm lên một mức cao hơn giúp cho việc nhận diện và phân biệt với tín ngưỡng của các tộc người khác một cách rơ hơn.
    3.3.3 Những giải pháp nhằm bảo tồn, giữ ǵn, phát huy giá trị văn hóa bên trong tín ngưỡng phồn thực của người Chăm ở Ninh Thuận.
    Hiện nay vấn đề công tác quản lư đối với các h́nh thức tín ngưỡng dân gian ở nước ta đặc biệt đối với vùng dân tộc thiểu số chưa được tốt và c̣n nhiều bất cập. Vấn đề mê tín dị đoan cũng như yếu tố tâm linh bị chà đạp như mua bán thánh thần vẫn c̣n diễn ra. Do đó cần có những giải pháp đển đưa công tác quản lư Nhà nước đối với các h́nh thức tín ngưỡng dân gian được tốt hơn góp phần làm phong phú văn hóa dân gian và thực hiện tốt quan điểm chỉ đạo của Đảng : “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc”. Trong vấn đề tín ngưỡng phồn thực của người Chăm ở Ninh Thuận cũng vậy, cần thực hiện hiệu quả hơn nữa công tác quản lư đối với nó. Sau một thời gian nghiên cứu khảo sát thực trạng của h́nh thức tín ngưỡng này trong đời sống văn hóa của người Chăm, chúng tôi xin đưa ra một số giải pháp nhằm bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa trong tín ngưỡng phồn thực Chăm.
    Thứ nhất: trong điều kiện hiện nay với việc du nhập những giá trị văn hóa mới từu bên ngoài vào và tín ngưỡng phồn thực của người Chăm ở Ninh Thuận đang dần dần mất đi. V́ vậy việc đầu tiên cán bộ ngành Văn hóa Thông tin, những người làm công tác văn hóa phải có trách nhiệm bảo tồn và khôi phục. Để thực hiện điều đó trước hết cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn nữa những giá trị văn hóa bên trong tín ngưỡng phồn thực và đánh giá, nhận xét một cách khách quan về vai tṛ, vị trí của nó trong đời sống van hóa xă hội của ngừoi Chăm. Đặc biệt cần xem đây như một bộ phận nằm trong di sản văn hóa phi vạt Chăm. Sau đó tiến hành khôi phục lại những di tích, những phong tục, những lễ hội gắn liền với tín ngưỡng phồn thực. Đồng thời nghiên cứu ư nghĩa của những biểu hiện, những biểu tượng của nó. Đây là một việc làm hết sức cần thiết v́ tín ngưỡng phồn thực nói riêng và các tín ngưỡng tín ngưỡng khác đều ảnh hưởng đến đời sống văn hóa của người Chăm.
    Thứ hai: những nhà quản lư văn hóa tại Ninh Thuận những người ở địa phương có những người Chăm cư trú cần có những văn bản qui định phù hợp để quản lư tốt vấn đề phồn thực. Cụ thể cần phân biệt được đâu những yếu tố mê tín dị đoan, đâu là yếu tố tín ngưỡng trong các nghi lễ thể hiện trong các lễ hội để từ đó loại bỏ những yếu tố mê tín, một số đặc điểm không c̣n phù hợp với tín ngưỡng. Hơn nữa cần dựa vào Pháp lệnh tín ngưỡng tôn giáo, các chỉ thị, các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước trong việc tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng tôn giáo của người Chăm, khuyến khích họ thực hành tín ngưỡng theo qui định của Nhà nước.
    Thứ ba: cần thực hiện tốt công tác tổ chức xây dựng đời sống văn hóa cơ sở đặc biệt công tác tín ngưỡng. Đây là vấn đề có liên quan chặt chẽ đến vấn đề xây dựng đời sống văn hóa cơ sở v́ tín ngưỡng nói chung và tín ngưỡng phồn thực nói riêng đều được thể hiện trên khắp các mặt của đời sống văn hóa của người Chăm. V́ vậy nếu thực hiện tốt công tác tín ngưỡng th́ xây dựng đời sống văn hóa cơ sở sẽ tốt hơn, đạt hiệu quả cao hơn. Đồng thời cần tiến hành phục dựng lại những biểu hiện của tín ngưỡng phồn thực dưới dạng sân khấu hóa những vẫn giữ được niềm tin và tính thiêng liêng của góp phần vào việc giữ ǵn h́nh thức tín ngưỡng này.
    Thứ tư: phát triển loại h́nh du lịch mới-du lịch văn hóa tín ngưỡng. V́ tín ngưỡng phồn thực có rất nhiều giá trị văn hóa nên cần gắn việc bảo tồn phát huy với việc phát triển du lịch. Đây là một việc làm hết sức cần thiết vừa thu lại lợi nhuận vừa góp phần quảng bá, giới thiệu văn hóa Chăm với du khách. Đối với vấn đề tín ngưỡng phồn thực của người Chăm cần gắn với việc phát triển du lịch. Trong qúa tŕnh nghiên cứu khảo sát chúng tôi thấy trong các loại h́nh du lịch th́ du lịch văn hóa tín ngưỡng là phù hợp nhất. Chúng tôi chọn loại h́nh du lịch này tại v́ trong điều kiện hiện nay khi đời sống vật chất ngày càng lên cao con người t́m đến các phương tiện giải trí, hưởng thụ các giá trị văn hóa tinh thần đặc biệt là niềm tin tín ngưỡng tôn giáo. Bên cạnh các loại h́nh du lịch khác như du lịch sinh thái, du lịch tự nhiên và du lịch nhân văn th́ du lịch văn hóa tín ngưỡng là một trong những loại h́nh du lịch mới đang phát triển và thu hút khá nhiều du khách. Ninh Thuận một tỉnh với nền văn hóa Chăm nổi tiếng có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển du lịch văn hóa tín ngưỡng. Để phát triển du lịch văn hóa tín ngưỡng trước hết cần có những cơ sở vật chất kỹ thuật cũng như các dịch vụ du lịch tạo điều kiện thuận lợi cho du khách yên tâm trong quá tŕnh đi tham quan, t́m hiểu tín ngưỡng nói riêng và văn hóa Chăm nói chung. Đồng thời cần phối hợp với những công ty du lịch lớn để thiết kế những tour du lịch đến với vùng người Chăm tại Ninh Thuận đặc biệt vào thời gian diễn ra các lễ hội, nghi lễ gắn với tín ngưỡng. một vấn đề vô cùng quan trọng phải có đội ngũ hướng dẫn viên du lịch giỏi đặc biệt có kỹ năng hướng dẫn tại chỗ tốt vừa có chuyên môn nghiệp vụ vừa có kiến thức, hiểu biết sâu về tín ngưỡng phồn thực và văn hóa Chăm với du khách một cách tốt hơn.


    Tiểu kết

    Tín ngưỡng phồn thực của tộc người Chăm so với tín ngưỡng phồn thực của các tộc người khác tuy có những nét khác biệt nhưng cơ bản vẫn mang đậm dấu ấn văn hóa bản địa nông nghiệp lúa nước. Tuy mỗi dân tộc có mỗi biểu hiện khác nhau nhưng lại có chung một nguồn gốc h́nh thành và có cùng mục đích là ca ngợi sự sinh tồn, no đủ và sinh sôi nảy nở của con người, cây trồng, vật nuôi. Hơn nữa, tín ngưỡng phồn thực Chăm c̣n gắn liền với tôn giáo. Đây chính là điểm độc đáo trong văn hóa Chăm. Trong đời sóng văn hóa của người Chăm tại Ninh Thuận h́nh thức tín ngưỡng này chiếm một vai tṛ vô cùng quan trọng trong tâm thức của họ và có sự giao lưu văn hóa.
    Ngày nay với đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước đă góp phần bảo tồn, phát huy tín ngưỡng phồn thực của người Chăm là một việc làm mang tính cấp thiết. Để thực hiện tốt công tác trên ngành Văn hóa Thông tin, những nhà quản lư văn hóa đi sâu t́m hiểu, nghiên cứu để từ đó đưa ra những định hướng, giải pháp phù hợp nhằm bảo tồn, giữ ǵn, phát huy những giá trị văn hóa trong tín ngưỡng phồn thực. Qua đó cần gắn nó với việc phát triển loại h́nh du lịch mới đặc biệt phát triển du lịch văn hóa tín ngưỡng góp phần vào việc quảng bá, giới thiệu văn hóa Chăm và văn hóa Việt Nam đối với du khách.





    PHẦN KẾT LUẬN

    Ninh Thuận một vùng đất với nhiều lợi thế của điều kiện tự nhiên, điều kiện kinh tế xă hội với nhiều yếu tố văn hóa hội tụ như văn hóa biển, văn hóa núi, văn hóa trồng lúa nước, đă trải qua bao biến thiên thăng trầm của lịch sử đă để lại nhiều di sản văn hóa lớn trên mảnh đất khô hạn của Duyên hải Nam Trung Bộ. Tuy vậy dưới sự quan tâm của Đảng và Nhà nước, với những chính sách, đường lối, chủ trương đúng đắn, ngày nay tỉnh Ninh Thuận đă có những bước phát triển mới. Qua đó cùng với việc giao lưu, tiếp biến văn hóa kết hợp giữa yếu tố nội sinh (dân gian bản địa) với yếu tố ngoại sinh (văn hóa từ bên ngoài vào) người Chăm tại Ninh Thuận đă tạo nên cho ḿnh một nền văn hóa rực rỡ, độc đáo với những sắc thái văn hóa riêng biệt, góp phần làm phong phú văn hóa Việt Nam trong đó có tín ngưỡng phồn thực.
    Tín ngưỡng phồn thực trong đời sống văn hóa của người Chăm tại Ninh Thuận là một h́nh thức tín ngưỡng ra đời từ rất sớm và được phát triển qua nhiều giai đoạn lịch sử, nhiều lớp văn hóa nó đă có những biến đổi nhưng vẫn giữ được tính bản địa và được thể hiện khắp các mặt trong đời sống văn hóa của họ. Và tín ngưỡng phồn thực Chăm đă tồn tại suốt chiều dài lịch sử theo ḍng chảy văn hóa nhưng nó không những không bị mất đi mà được biểu hiện một cách rơ nét. Đây là một h́nh thức tín ngưỡng khá độc đáo mang tính tôn giáo đạm nét trong quá tŕnh giao lưu, tiếp biến văn hóa. Nó đă góp phần tô điểm thêm và giữ vai tṛ chủ đạo trong văn hóa Chăm. Đó chính là sắc thái văn hóa riêng của văn hóa Chăm trong cơ tầng văn hóa Đông Nam Á bản địa nông nghiệp lúa nước.

    Trong điều kiện như hiện nay với việc tiếp thu ảnh hưởng bởi những giá trị văn hóa từ bên ngoài vào đă làm cho những giá trị văn hóa truyền thống bị lu mờ và mất đi đặc biệt văn hóa dân tộc thiểu số trong đó có tín ngưỡng phồn thực Chăm. V́ vậy cần có những giải pháp nhằm bảo tồn, giữ ǵn, phát huy những giá trị văn hóa trong tín ngưỡng phồn thực của người Chăm góp phần thực hiện tốt Nghị Quyết Trung ương Đảng số 05 khóa VIII về việc “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”.


















    TÀI LIỆU THAM KHẢO

    Tài liệu trong sách va tạp chí
    1.Phan Quốc Anh (1999), Lễ hội Katê, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, số 5
    2.Phan Quốc Anh (2001), Đôi nét ảnh hưởng của tôn giáo Ấn Độ đối với văn hóa Chăm Bàlamôn Ninh Thuận, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, số 9 (2007)
    3.Phan Quốc Anh (2006), Nghi lễ ṿng đời của người Chăm Ahiêr ở Ninh Thuận, Nxb Văn hoá dân tộc, Viện Văn hoá thông tin
    4.Phan Xuân Biên (1990), Tinh đa dạng của văn hoá Chăm, Tap chi Khoa học xã hội, số 4
    5.Phan Xuân Biên (1993), Văn hoá Chăm những yếu tố bản địa và bản địa hoá, Tạp chí tộc học, số 1
    6.Phan Xuân Biên, Phan An, Phan Văn Dốp (1991), Văn hóa Chăm, Nxb Khoa học xă hội, Hà Nội
    7.Phan Xuân Biên (chủ biên), Lê Xuân, Phan An, Phan Văn Dốp, (1989), Người Chăm ở Thuận Hải, Sở Văn hoá-Thông tin Thuận Hải
    8.Đặng Việt Bích (2005), Thờ Mẫu-tín ngưỡng truyền thống bản địa Việt Nam, Tạp chí Dân tộc học, số 1
    8.Mai Ngọc Chừ (!999), Văn hoá Đông Nam Á, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội
    9. Nguyễn Viết Cương (1989), Môi sinh và dân số người Chăm tỉnh Thuận Hải, Bna Dân tộc học, Tp.Hồ Chí Minh
    10.Lưu Hoàng Chương (2007), Triết lư âm dương trong văn hóa dân gian của người Việt, Luận văn Thạc sĩ Văn hóa học, Đại học Khoa học xă hội và Nhân văn Tp. Hồ Chí Minh
    11.Lê Văn Chưởng ( 1999), Cơ sở văn hóa Việt Nam, Nxb Đại học Quốc gia Tp.Hồ Chí Minh
    12. Chu Xuân Diên (1999), Cơ sở văn hóa Việt Nam, Nxb Đại học Quốc gia Tp.Hồ Chí Minh
    13.Phan Văn Dốp (1985), Những kết quả nghiên cứu bước đầu về người Chăm, Tạp chí Dân tộc học, số 3
    14.Phan Văn Dốp (1992), Thử thách hiểm họa cấu trúc văn hóa Chăm, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 4.
    15.Phan Văn Dốp (1993), Tôn giáo của người Chăm Việt Nam, Viện khoa học xă hội Việt Nam tại Tp.Hồ Chí Minh.
    16.Đồng Văn Dinh (2005), Ảnh hưởng của tín ngưỡng, tôn giáo đối với đời sống tinh của người Chăm hiện nay- Thực trạng và giải pháp, Luận văn Thạc sĩ Triết học, Hà Nội
    17.Phạm Đức Dương (1996), Văn hóa học đại cương và cơ sở văn hóa Việt Nam, Nxb Khoa học xă hội, Hà Nội
    18.Phạm Đức Dương (2000), Văn hóa Việt Nam trong bối cảnh Văn hóa Đông Nam Á, Nxb Khoa học xă hội, Hà Nội, Trung tâm Khoa học xă hội và Nhân văn Quốc gia, Viện Nghiên Cứu Đông Nam Á
    19.Nguyễn Hồng Dương (chủ biên), Một số vấn đề cơ bản về tôn giáo, tín ngưỡng của đồng bào chăm ở hai tỉnh Ninh Thuận và B́nh Thuận, Nxb Khoa học xă hội, Viện Khoa học xă hội Việt Nam, Viện nghiên cứu tôn giáo tín ngưỡng.
    20.Ngô Văn Doanh (1994), Văn hóa Chămpa, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nôị
    21.Ngô Văn Doanh (1998) , Lễ Hội Rija Nưgar của người Chăm , Nxb Văn hoá dân tộc, Hà Nội
    22.Ngô Văn Doanh, Vũ Quang Thiện (1997), Phong tục các dân tộc Đông Nam Á, Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội
    23.Ngô Văn Doanh (2001), Đồ cúng trong Rija Nưgar người Chăm- Những lớp văn hóa, Tap chi Nghiên cứu Đông Nam Á, số 3
    24.Ngô Văn Doanh (2002); Văn hóa cổ Chămpa , Nxb Văn hoá dân tộc.
    25.Ngô Văn Doanh (2006); Lễ hội chuyển mùa của người Chăm, Nhà xuất bản Trẻ
    26.Ngô Văn Doanh (2006), Tháp bà Pô Nagar: từ các Purana Án độ đến những huyền tích dân gian của người Chăm và người Việt, Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số 1
    27.Ngô Văn Doanh (2006), Cây trầm hương, xứ trầm hương và nữ thần Pô Nagar, Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số 6
    28.Nguyễn Tấn Đắc (2005), Văn hóa Đông Nam Á, Nxb Đại học Quốc gia Tp.Hồ ChÍ Minh.
    29.Nguyễn Tấn Đắc (2005), Văn hóa xă hội và con người Tây Nguyên, Nxb Khoa học xă hội, Viện khoa học xă hội Việt Nam, Viện khoa học xă hội vùng Nam bộ
    30.Hoàng Minh Đô (chủ biên), Tín ngưỡng, tôn giáo trong công đồng người Chăm ở Ninh Thuận và B́nh Thuận, Nxb Lư luận chính trị.
    31.Nguyễn Minh San (!999), Tiếp cận tín ngưỡng dân dă Việt Nam, Nxb Văn hoá dân tộc
    32.Viện tôn giáo (1996), Về tôn giáo tín nguỡng Việt Nam hiện nay, Nxb Khoa học xă hội
    33.Tô Đông Hải (1997), Hệ thống lễ Rija của người Chăm-Những điều cần trao đổi, Văn hoá dân gian, số 2
    34.Lê Ngọc Canh, Tô Đông Hải (1995), Nghệ thuật biểu diễn truyền thống Chăm, Nxb Văn hoá dân tộc, Hà Nội
    35.Văn Đ́nh Hy (1979), Qúa tŕnh chuyển hoá từ Pô Inư Nagar (Chăm) đến Thiên Y Ana (Việt), Tạp chí Văn học, số 6
    36.Trương Tiến Hưng (2006), Tín ngưỡng, tôn giáo và ảnh hưởng của nó đến luật tục của người Chăm, Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 1
    37.Nguyễn Việt Hùng, (2007), Tục thờ đá trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam, Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á
    38.Nguyễn Văn Hậu (1999), Biểu tượng phồn thực trong lễ hội nông nghiệp cổ truyền Việt Nam và các nước Đông Nam Á, Tạp chí Nghiên cứu nghệ thuật, Hà Nội, số 9
    39.Ánh Hồng (2003), Tín ngương, phong tục và những kiêng kị dân gian Việt Nam, Nxb Thanh Hoá, Viện Văn hoá dân gian Việt Nam
    40.Lê Như Hoa (2001), Tín ngưỡng dân gian Việt Nam, Nxb Văn hóa thông tin
    41.Vũ Ngọc Khánh (2001), Tín ngưỡng dân gian Việt Nam, Nxb Văn hoá dân tộc, Hà Nội
    42.Vũ Ngọc Khánh (2006), Văn hoá lễ hội truyền thống cộng đồng các dân tộc Việt Nam, Nxb Quân đội nhân dân
    43.Đinh Gia Khánh (1993), Văn hoá dân gian Việt Nam trong bối cảnh Đông Nam Á, Nxb Khoa học xă hội, Hà Nội
    44.Vũ Công Qúy, (1991), Văn hóa Sa Hùynh, Nxb Văn hoá dân tộc, Viện Đông Nam Á
    45.Bá Trung Phụ (2001), Gia đ́nh và hôn nhân người Chăm ở Việt Nam, Nxb Văn hoá dân tộc
    46.Phan Ngọc (1998), Bản sắc văn hoá Việt Nam, Nxb Văn hoá thông tin, Hà Nội
    47.Phan Hữu Nhật (1992), Văn hoá-lễ hội các dân tộc Đông Nam Á, Nxb Văn hoá dân tộc
    48.Mah Mod (1975), Bước đầu t́m hiểu về tôn giáo tín ngưỡng của người Chăm, Tạp chí Dân tộc học, số 4.
    49.Văn Món (1994), Lễ Rija Nưgar-một loại h́nh tín ngưỡng dân gian Chàm độc đáo, Tạp chí Dân tộc học, số 3
    50.Văn Món (1995), Hệ thống lễ Rija của người Chăm, một số vấn đề cần minh định và làm sáng rơ, Tap chi Văn hoá dân gian, số 4
    51.Văn Món (2000), Thực trạng tôn giáo, tín ngưỡng của người Chăm ở Ninh Thuận hiện nay, Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 4
    52.Văn Món (2003), Loại h́nh tôn giáo nguyên thuỷ trong lễ hội Chăm, Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 1
    53.Văn Món- Sakaya (2003), Lễ hội người Chăm, Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội.
    54.Văn Món (1996), Lễ Rija Nưgar: Một loại h́nh tín ngưỡng dân gian Chàm độc đáo, Tạp chí Dân tộc học, sô 2
    55.Văn Món (2007), Tín ngưỡng dân gian trong lễ hội Chăm, Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 5
    56.Trương Hiến Mai, Sử Văn Ngọc (2002), Hệ thống thủy lợi và nghi lễ nông nghiệp cổ truyền Chăm Ninh Thuận-B́nhThuận
    57.Hoàng Tâm Xuyên (1999), Mười tôn giáo lớn trên thế giới, Nxb Văn hoá dân tộc
    58.Nguyễn Văn Luận (!968), Góp phần nghiên cứu về tín ngưỡng của người Chàm, Việt Nam khảo cổ tập san, số 5
    59.Inrasara (2003), Văn hóa xă hội Chăm: Nghiên cứu và đối thoại, Nxb Văn học
    60.Nguyễn Đ́nh Tư (1971),Non nước Ninh Thuận , Sống Mới xuất bản, Sài G̣n
    61.Vũ Anh Tú (2008), Tín ngưỡng phồn thực Việt Nam trong dòng chảy văn hoá Đông Nam Á qua các lễ hội nông nghiệp, Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số 9
    62.Nguyễn Đức Toàn (2002), Ảnh hưởng của tôn giáo đối với tín ngưỡng của người Chăm ở Việt Nam, Luận án Tiến sĩ, Viện Khoa học xă hội tại Tp.Hồ Chí Minh
    63.Phan Lạc Tuyên (1990), Nông nghiệp cổ truyền của người Chăm ở Thuận Hải, Tạp chí Dân tộc học, số 1
    64.Trần Diễm Thúy (2000), Cơ sở văn hóa Việt Nam, Nxb Đại học Quốc gia Tp.Hồ Chí Minh
    65.Ngô Đức Thịnh (chủ biên), (1993), Văn hóa vùng và phân vùng văn hóa Việt Nam, Nxb Khoa học xă hội, Hà Nội
    66.Ngô Đức Thịnh (chủ biên), (2001), Tín ngưỡng và văn hoá tín ngưỡng ở Việt Nam, Nxb Khoa học xă hội, Hà Nội
    67.Ngô Đức Thịnh (2006), Văn hóa, văn hoá tộc người và văn hoá Việt Nam, Nxb Khoa học xă hội
    68.Trần Ngọc Thêm (1999), Cơ sở văn hóa Việt Nam, Nxb Giáo dục
    69.Trần Ngọc Thêm (1996/2004), T́m về bản sắc văn hóa Việt Nam, Nxb Tổng hợp Tp. Hồ Chí Minh.
    70.Hồ Bá Thâm (2008), Tín ngưỡng dân gian, một lĩnh vực cần sự quan tâm của toàn xă hội, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 4
    71.Nguyễn Đ́nh Thanh (chủ biên), (2008), Di sản văn hóa bảo tồn và phát triển, Nxb Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, Hội Khoa học lịch sử Tp. Hồ Chí Minh
    72.Vương Hoàng Trù (1978), “Bước đầu t́m hiểu tín ngưỡng dân gian ở người Chăm tỉnh Thuận Hải”, Những vấn đề dân tộc học ở miền Nam Việt Nam, tập 2, quyển II, Viện Khoa học xă hội tại Tp. Hồ Chí Minh
    73.Vương Hoàng Trù (2003), Tín ngưỡng dân gian của người Chăm ở Ninh Thuận và B́nh Thuận, Luận án tiến sĩ, Viện Khoa học xă hội tại Tp. Hồ Chí Minh
    74.Phạm Thái Việt (chủ biên), Đào Ngọc Tuấn (2004), Đại cương về văn hóa Việt Nam, Nxb Văn hóa thông tin
    75.Trần Quốc Vượng, (1995), Miền Trung Việt Nam và văn hóa Chăm pa (một cái nh́n địa văn hóa), Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số 4
    76. Trần Quốc Vượng (chủ biên), (1996), Văn hóa học đại cương và cơ sở văn hóa Việt Nam, Nxb Khoa học xă hội, Hà Nội
    77.Trần Quốc Vượng (chủ biên), Tô Ngọc Thanh, Nguyễn Chí Bền, Lâm Mỹ Dung, Trần Thúy Anh, (1998), Cơ sở văn hóa Việt Nam, Nxb Giáo dục
    78.Đặng Nghiêm Vạn (chủ biên), (1996), Về tôn giáo tín ngưỡng Việt Nam hiện nay, Nxb Khoa học xă hội, Hà Nội
    79.Trương Nghiệp Vũ (chủ nhiệm), (2002), Đề tài khoa học Thực trạng tôn giáo tín ngưỡng Chăm, Uỷ Ban Mặt trận Tổ Quốc tỉnh Ninh Thuận
    Tài liệu trên Internet:
    +http//: www.phanquocanh.com
    +http//: www.vanhoahoc.edu.vn
    +http//: www.viettems.com
    +http//: vi.wikipedia.org
    +http//: www.binhthuantoday.com
    +http//: www.cuocsongviet.com.vn
    +http//: www.baodatviet.vn
    +http//: www.monngonhanoi.com
    +http//: www.vanhoaphuongdong.com
    +http//: www.khampha24h.com
    +http//: www.vietnamtourism.edu.vn
    +http//:vanhoahoc.edu.vn/diendan (Khoa Văn hóa học, Đại học KHXH & NV Tp.Hồ Chí Minh)
    +http//: www.chamstuies. wordpress.com
    +http//:vns.hnue.edu.vn (Khoa Việt Nam học, Đại học Sư Phạm Hà Nội)
    +http//:www.vietnamfineart.com.vn (Phan Thanh B́nh)
    +http//:www.ninhthuan.gov.vn
    +http//:www.diendandulich.net/home/
    Và các tài liệu khác









    PHỤ LỤC ẢNH


    Bản đồ hành chính tỉnh Ninh Thuận
    ( Ảnh của Nguyễn Văn Tấn ngày 13/3/2000)



    Trống đồng Ngọc Lũ
    ( Ảnh của Vơ Minh Sơn ngày 23/4/2004)

    Thạp Đồng Đào Thịnh





    Tượng nam nữ trong tư thế giao hoan
    trên thạp đồng Đào Thịnh
    (Ảnh của Vơ Thành Văn ngày 12/03/2007)

    Tượng linga ba thành phần
    (Ảnh của Nguyễn Văn Hải ngày 14/5/2007)

    Linga một thành phần trên yoni
    (Ảnh của Vơ Thành Văn ngày 12/03/2007)
    Linga hai thành phần trên yoni
    (Ảnh của Vơ Thành Văn ngày 12/03/2007)

    Linga và yoni được làm bằng gốm từ làng gốm Bầu Trúc, Ninh Thuận
    (Ảnh của Vơ Ngọc Thành ngày 23/4/2008)










    Linga và yoni trưng bày tại Bảo tang Lịch sử Việt Nam Tp.HCM
    (Ảnh của nhóm tác giả, ngày 23/03/2009)















    Cảnh tắm và mặc y phục cho tượng vua Pô Kluang Giarai
    tại tháp Pô Kluang Giarai
    (Ảnh Nguyễn Văn Hải ngày 14/5/2007)













    Tượng vua Pô Kluang Giarai gắn với linga trên yoni
    tại tháp Pô Kluang Giarai
    (Ảnh của Thiên Nữ Hà Thanh, ngày 20/4/2009)
    Một số h́nh ảnh về lễ hội Rija Nưgar









    Nặn các h́nh nhân thế mạng trong lễ Rija Nưgar
    (Ảnh của nhóm tác giả, ngày 16/04/2010)












    Qúa tŕnh chuẩn bị các y phục và dụng cụ để múa
    (Ảnh của nhóm tác giả, ngày 16/04/2010)






















    Các điệu múa phồn thực trong lễ Rija Nưgar
    (Ảnh của nhóm tác giả, ngày 16/04/2010)










    Tháp Pô Kluang Giarai tại thành phố Phan Rang-Tháp Chàm.
    (Ảnh của Nguyễn Văn Hải, ngày 15/09/2008)




    Linga trên đỉnh tháp Pô Kluang Giarai
    (Ảnh của Thiên Nữ Hà Thanh, ngày 20/4/2009)










    Tháp Pô Rame tại Hậu Sanh, Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận
    (Ảnh của Thiên Nữ Hà Thanh, ngày 20/4/2009)
    Tượng điêu khắc Shiva tay cầm linga
    (Ảnh của Nguyễn Văn Hải, ngày 15/09/2008)



















    Tượng điêu khắc Ganesa tay cầm linga
    (Ảnh của Nguyễn văn Hải, ngày 20/04/2008)

































    Tượng nhà mồ Tây Nguyên
    (Ảnh của Nguyễn Tấn Cư và Trần Phong, ngày 15/06/2007)
    Nhà của người Tây Nguyên
    (Ảnh của Nguyễn Văn Hải, ngày 20/07/2007)
    Một số biểu hiện khác của tín ngưỡng phồn thực





    Cảnh ôm ấp trong tư thế khỏa thân
    (Ảnh Trần Văn Vinh, ngày 21/07/2006)
    Bức tranh “Sự khai sinh của nữ thần Vedus” của họa sĩ Botticelli,
    một tuyệt tác của chủ nghĩa phồn thực trong nghệ thuật thời Phục Hưng













    Cảnh nam nữ đang trong tư thế giao phối với nhau tại Ấn Độ
    (Ảnh Trần Văn Khôi, ngày 23/5/2008)
    Tượng đồng đen nam nữ đang giao hoan


















    Cột đá chùa Đạm
    Đôi rồng trên cột đá chùa Đạm đang trong tư thế giao hoan
    (Ảnh của Trần Văn Khôi, ngày 15/09/2006)

    Nghi lễ phồn thực “linh tinh t́nh phộc”


    Linh vật “Nơ-nường”


    [1] Xem tại Trang tin điện tử của Ủy ban dân tộc Ninh Thuận đăng trên cema.gov.vn



    [2] Xem tại Trang http://www.ninhthuan.gov.com/chinhqu...hienxahoi/aspx

    [3] Khalan chỉ nơi lăng mộ thờ thần, thờ các vị vua, những anh hung dân tộc có công với đất nước

    [4] Đó là các nhạc cụ dùng để biểu diễn trong lễ hội của người Chăm, kèn Sanarai là loại kèn được thổi bằng miệng thể hiện các giai điệu chính, được coi là đầu, trống Basanung được coi là bụng thường ôm vào bụng để vỗ, trống Ghi năng coi là đôi chân của cơ thể con người thường ngồi xuống đất và bắt chéo hai chân để gơ.

    [5] Xem tại trang http// www.vanhoavinhphuc.gov.chanel.asp/Xuan2008

    [6] Xem tại trang http// www.ngoisaoblog.com.vn.php


    [7] Xem tại trang http//vanhoahoc.edu.vn/diendan (Khoa Văn hóa học, Trường Đại học KHXH&NV Tp.Hồ Chí Minh)

    [8] Chabul là lễ của người Chăm ở vùng Ninh Thuận, B́nh Thuận cúng các ngư thần hay c̣n gọi là lễ cúng mẹ Pô Inư Nưgar đối lập với lễ Katê cúng cha thường được tổ chức vào tháng 9 theo Chăm lịch.


    [9] Làng Chăm Bĩnh Nghĩa hiện thuộc xă Phương Hải, huyện Ninh Hải, Tỉnh Ninh Thuận

    [10] Theo chúng tôi khảo sát điệu múa phồn thực hay c̣n gọi là múa âm dương hiện nay đă thất truyền chỉ có ở làng Chăm Bĩnh Nghĩa mới có.

    [11] Thần Ganesa theo truyền thuyết là con của thần Shiva. Và vợ nữ thần Devi

    [12] Thầy Inưmư chính là ông thầy chủ lễ của người Chăm hay c̣n gọi là thầy chủ hôn.

    [13] Tư liệu phỏng vấn nhà nghiên cứu văn hóa Inrasara.

  2. Thành viên đă cảm ơn VUTRIEU v́ bài gửi hay:

    Thoxinh_Production (10-02-2011)

Thông tin chủ đề

Users Browsing this Thread

Hiện có 1 thành viên xem chủ đề này. (0 thành viên và 1 khách)

Từ khóa cho chủ đề này

Bookmarks

Quyền hạn của bạn

  • Bạn không thể gửi chủ đề mới
  • Bạn không thể gửi bài trả lời
  • Bạn không thể gửi đính kèm
  • You may not edit your posts
  •